جنگنده-بمب افکن هاوکر هانتر

هاوکر هانتر (Hawker Hunter)، یکی از موفق‌ترین جنگنده‌های جت بریتانیا در دوران جنگ سرد، به‌ عنوان پاسخی به نیاز نیروی هوایی سلطنتی برای یک رهگیر و جنگنده روزپرواز پرسرعت طراحی شد. این هواپیما با ترکیب سرعت بالا، چابکی چشمگیر و طراحی زیبا، به نمادی از نسل نخست جنگنده‌های جت بال‌جاروبی بدل شد؛ جنگنده‌ای که در آسمان خاورمیانه، آفریقا و آسیا طعم نبرد را چشید و با وجود تولد در دهه ۱۹۵۰، آخرین نمونه‌های عملیاتی آن تا دهه ۲۰۱۰ همچنان در برخی کشورها به پرواز ادامه دادند.

تصویر هاوکر هانتر Hawker Hunter تی.۷ دو سرنشینه در نمایشگاه هوایی نظامی شاتل‌ورث ۲۰۱۳

از سی هاوک تا هانتر

داستان هانتر از سال های پایانی جنگ جهانی دوم آغاز گردید، زمانی که سیدنی کم، طراح ارشد هاوکر، به دنبال طرج جنگنده ی جاروبی بود که بتواند پتانسیل کامل موتور های جت نوپا را بهره مند شود. نخست هاوکر P.1040 را برای نیروی هوایی سلطنتی (RAF) پیشنهاد کرد، اما این نمونه نتوانست توجه آن هارا جلب کند. تغییراتی در طرح پایه منجر به تولید جنگنده ی ناوپایه سی هاوک برای نیروی دریایی سلطنتی (Royal Navy) اما سی هاوک دارای دارای بال مستقیم و موتور رولز رویس نیم بود؛ دو ویژگی که به سرعت منسوخ شدند.

سپس هاوکر P.1052 را طراحی کرد که اساسا همان سی هاوک بود با بال هایی که ۳۵ درجه عقب کشیده شده بودند. نخستین پرواز P.1052 در سال ۱۹۴۸ انجام شد و عملکرد مطلوبی از خود نشان داد، اما برای توسعه به یک هواپیما تولیدی شایسته تشخیص داده نشد. کم در همان دوره نخستین ارقام عملکردی موتور جدید رولز روی A.J.65 را که بعدها آوون نام گرفت دریافت کرد؛ موتوری که دوبرابر قوی تر از دورنت میتئور، بود و درسال ۱۹۴۷ طراحی یک هواپیمای خصوصی با نام P.1067 را آغاز کرد.

وزارت هوایی در مارس ۱۹۴۸ مشخصه جدیدی به نام F.3/48 صادر کرد که سرعتی معادل ۱٬۰۱۰ کیلومتر بر ساعت در ارتفاع ۱۳٬۷۰۰ متر و نرخ صعود بالا را می طلبید و سلاح آن را چهار توپ ۲۰ میلی‌متری یا دو توپ ۳۰ تعیین کرد. بال ها با زاویه عقب کشیدگی ۴۲.۵ درجه طراحی شدند و دهانه هوا از ابتدا در دماغه بود، اما آزمایش های تونل باد تغییراتی اساسی ایجاد کرد؛ دهانه به دو بخش تقسیم شد و در ریشه ی بال ها جاگذاری شد، در حالی که دم افقی سه فوت پایین تر روی فین نصب شد تا هانتر به شکل آشنای خود رسید.

نیروی هوایی سلطنتی احساس می کرد که دو جنگنده ی پیشنهادی از هاوکر و سوپرمارین از اهمیت بالایی برخوردارند و بنابرینن سفارش این دو هواپیما از روی نقشه در سال ۱۹۵۰ را صادر کرد؛ این دو هواپیما بعد ها به نام سوپرمارین و سویفت و هاوکر هانتر شناخته شدند

هاوکر هانتر؛ شکارچیان بلک ارو نیروی هوایی سلطنتی در حال انجام حرکات آکروباتیک در نمایشگاه هوایی فارنبورو ، ۱۹۶۰

نخستین پرواز و ورود به خدمت

نخستین نمونه ی اولیه (WB188) در ۲۰ ژوئیه ۱۹۵۱ در بوسکامب داون به دست نویل دوک، خلبان آزمایشی ارشد هاوکر، به پرواز درآمد. دوک گزارش داد که هواپیما کاملا دست به فرمان است، هرچند مصرف سوخت کمی بالا بود. نمونه ی دوم که نسخه ی کامل نظامی با جعبه ی اسلحه و رادار مسافت یاب بود، نخستین هانتری شد که در شیرجه ای تند از دیوار صوت گذشت؛ این رویداد در ۲۴ ژوئن ۱۹۵۲ اتفاق افتاد.

در ۷ سپتامبر ۱۹۵۳، نویل دوک در یک هانتر اصلاح‌شده‌ی F.Mk 3 که به رنگ قرمز درخشان درآمده بود، رکورد مطلق سرعت هوایی جهان را با دستیابی به سرعت ۷۲۷.۶۳ مایل بر ساعت (۱٬۱۷۱ کیلومتر بر ساعت) شکست. کمتر از دو هفته بعد، همان هواپیما رکورد مدار بسته را نیز با سرعت متوسط ۷۰۹.۲ مایل بر ساعت به ثبت رساند. این رکوردها هانتر را یک‌شبه به نماد هواپیمایی بریتانیا تبدیل کرد.

هانتر تک‌نشین در سال ۱۹۵۴ به عنوان یک رهگیر روزانه‌ی چابک وارد خدمت شد و جنگنده‌های نسل اول جت بریتانیا از جمله گلاستر میتئور و دی‌هاویلند ونوم را به‌سرعت جانشین شد.

مشکلاتی در مدل‌های اولیه وجود داشت که ماهیت آن‌ها پیچیده‌تر از یک نقص ساده بود. موتور آوون در هانتر F.1 از حاشیه سرج ضعیفی برخوردار بود و هنگام شلیک توپ‌ها دچار استال کمپرسور می‌شد که گاه به خاموشی کامل موتور می‌انجامید. موتور سفایر در نسخه‌ی F.2 این مشکل را نداشت، اما نسخه‌های آوون‌دار به شدت از آن آسیب می‌دیدند. راه‌حل موقتی که پیدا شد «فروکاهش سوخت» (Fuel Dipping) نام گرفت؛ یعنی کاهش جریان سوخت در لحظه‌ی شلیک توپ که راه‌حل رضایت‌بخشی به شمار می‌رفت، هرچند محدودیت عملیاتی ایجاد می‌کرد.

مشکل دیگر به پوکه‌های خروجی توپ مربوط می‌شد. هنگام شلیک، بند‌های خشاب از شکاف‌های تخلیه به بیرون پرتاب می‌شدند و به بدنه‌ی زیرین و ترمزهای هوایی آسیب می‌رساندند؛ بدتر از آن، احتمال مکیده شدن این بندها به داخل دهانه‌های هوا و آسیب به موتور وجود داشت. راه‌حل این بود که از F.4 به بعد، یک جفت برآمدگی بیضی‌شکل زیر کابین خلبان نصب شد که بندهای خروجی را جمع‌آوری می‌کردند. این برآمدگی‌ها به نام «سابرینا» شناخته شدند که نامی برگرفته از یک ستاره‌ی سینمای آن دوران بود.

علاوه بر این، مصرف سوخت هر دو نسخه‌ی اولیه بسیار بالا و ظرفیت مخزن ۱٬۵۰۲ لیتری ناکافی بود که برد را به شدت محدود می‌ساخت. در عمل، ظرفیت سوخت پایین پرواز را به حدود یک ساعت محدود می‌کرد که برای یک جنگنده‌ی خط مقدم کمبودی جدی بود. این کمبود در ۸ فوریه ۱۹۵۶ به یک فاجعه انجامید: یک دسته‌ی هشت‌تایی از هانترها به دلیل وخامت آب‌وهوا به فرودگاه دیگری هدایت شدند؛ شش فروند از آن‌ها سوختشان تمام شد و سقوط کردند و یک خلبان کشته شد.

این مشکلات تا مدل F.4 رفع نشدند؛ در این مدل شکل بال تغییر یافت، مخازن لاستیکی اضافی در داخل بال تعبیه شد و جایگاه‌های زیربال برای مخازن سوخت قابل دور انداختن اضافه گردید، به گونه‌ای که ظرفیت سوخت داخلی به ۱٬۸۸۴ لیتر افزایش یافت و امکان حمل ۹۱۰ لیتر اضافی در دو مخزن خارجی نیز فراهم شد.

مشخصات فنی

نمای کلی

هانتر یک تک نشین ترانس صوتی با بال های عقب کشیده، دم افقی با زاویه ی متغیر، کنترل های پروازی برق هیدرولیکی و کابین تحت فشار بود. بدنه از نوع مونوکوک و درسه بخش اصلی ساخته می شد.

بدنه و بال

مهم ترین ویژگی هانتر، بال های عقب کشیده با زاویه ۴۲.۵ درجه بود که سرعت ماخ بالاتری را در مقایسه با هم عصران بال مستقیم ممکن می ساخت. بال های دواسپار با پوشش ضخیم از فولاد آستر شده بودند تا صافی کامل سطح و استحکام ساختاری لازم را تضمین کنند. مدل F.6 دارای لبه ی حمله اصلاح شده با طرح دندان سگ (dogtooth) شد که مشکل استال و پیچ ناگهانی در سرعت های بالا را برطرف کرد و دم افقی تمام متحرک به آن اضافه گردید.

یکی از هوشمندانه ترین تدبیر های طراحی، جعبه ی اسلحه قابل جدا شدن بود؛ کل آرایش ها شامل توپ ها، مهمات، مکانیزم تغذیه و جمع کننده پوکه در یک جعبه ی واحد جداسازی می شد که می توانست از زیر هواپیما کشیده شود. این قابلیت زمان آماده سازی مجدد هواپیما را به چند دقیقه (به نظر من نهایت پانزده دقیقه) می رساند.

موتور

قلب تپنده ی هانتر موتور توربوجت محوری رولزرویس Avon بود؛ یکی از موفق ترین موتور های جت بریتانیایی. هانتر F.1 اولیه از آوون ۱۱۳ با پیشرانه ی ۷٬۵۰۰ پاوند بهره می برد، در حالی که هانتر قطعی F.6 به آوون ۲۰۷ با پیشرانه ی۱۰٬۱۵۰ پاوند مجهز شد؛ افزایش ۳۵ درصدی که عملکرد هواپیما را دگرگون کرد. مدل های F.2 و F.5 از موتور آرمسترانگ سیدلی سفایر با پیشرانه ی ۸٬۰۰۰ پاوند استفاده می کردند که در ارتفاع بالا رفتار بهتری داشت، اما پتانسیل توسعه ی کمتری ارائه می داد و تمام مدل های بعدی هانتر از آوونن استفاده کردند.

تسلیحات

هانتر یکی از مسلح ترین جنگنده های قابت سلاح دوران پس از جنگ بود، چهار توپ گردان ADEN کالیبر ۳۰ میلی‌متری، هر کدام با ۱۵۰ گلوله. آدن (ADEN، مخفف موسسه‌ی توسعه‌ی تسلیحات، انفیلد) یک توپ گردان با نرخ شلیک ۱٬۲۰۰ تا ۱٬۴۰۰ گلوله در دقیقه بود که نرخ ترکیبی تقریباً ۵٬۶۰۰ گلوله در دقیقه را به هانتر می‌داد. مدل‌های F.6 و FGA.9 برای نقش زمین‌کوب می‌توانستند انواع سلاح از جمله بمب‌های ۱٬۰۰۰ پاوندی، پادهای راکت، بمب‌های ناپالم و یونیت‌های بمب خوشه‌ای را روی چهار زیربال حمل کنند.

مدل Hunter FGA.9

مشخصه	مقدار
خدمه	۱ نفر (خلبان)
طول	۱۴.۰ متر
طول	۱۰.۲۶ متر
ارتفاع	۴.۰۱ متر
وزن خالی	۵٬۸۹۵ کیلوگرم
حداکثر وزن برخاست	۱۱٬۱۵۸ کیلوگرم
موتور	رولز‌رویس آوون ۲۰۷ توربوجت محوری
پیشرانه	۴۵.۱ کیلونیوتن (۱۰٬۱۵۰ پاوند)
حداکثر سرعت	۱٬۱۵۰ کیلومتر بر ساعت (۷۱۵ مایل بر ساعت)
برد عملیاتی	۷۱۵ کیلومتر (با بار کامل سلاحی)
سقف پرواز	۱۵٬۲۴۰ متر
تسلیحات	۴ × توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN + تا ۳٬۳۵۶ کیلوگرم بار خارجی
نخستین پرواز	۲۰ ژوئیه ۱۹۵۱
ورود به خدمت	ژوئیه ۱۹۵۴
آخرین بازنشستگی	۱۹۹۵ (لبنان تا ۲۰۱۴)
تعداد ساخته شده	مقایسه‌ی هانتر با جت‌های هم‌عصر۱٬۹۷۲ فروند (تمامی مدل‌ها)

مقایسه‌ی هانتر با جت‌های هم‌عصر

برای درک جایگاه هانتر مقایسه با مدل های هم عصر مفید است:

سقف پرواز	حداکثر سرعت	نخستین پرواز	تسلیحات (توپ)	کشور	موتور	جت جنگنده
۱۵٬۲۴۰ m	۱٬۱۵۰ km/h	۱۹۵۱	۴ × ۳۰mm	بریتانیا	Rolls-Royce Avon	Hawker Hunter F.6
۱۲٬۰۰۰ m	۱٬۰۳۰ km/h	۱۹۴۹	۴ × ۲۰mm	بریتانیا	de Havilland Ghost	de Havilland Venom FB.4
۱۳٬۱۰۰ m	۹۶۲ km/h	۱۹۴۷	۴ × ۲۰mm	بریتانیا	یا ولاند Rolls-Royce Derwent	Gloster Meteor F.8
۱۳٬۷۰۰ m	۱٬۱۱۰ km/h	۱۹۵۱	۲ × ۳۰mm	بریتانیا	Rolls-Royce Avon	Supermarine Swift F.4
۱۵٬۱۱۰ m	۱٬۱۰۶ km/h	۱۹۴۷	۶ × ۱۲.۷mm	آمریکا	General Electric J47	North American F-86 Sabre
۱۵٬۵۰۰ m	۱٬۰۷۵ km/h	۱۹۴۸	۱ × ۳۷mm + ۲ × ۲۳mm	شوروی	Klimov VK-1	MiG-15bis
۱۳٬۷۵۰ m	۱٬۱۲۰ km/h	۱۹۵۲	۲ × ۳۰mm	فرانسه	Hispano-Suiza Verdon	Dassault Mystère IV

خدمت عملیاتی

• بحران سوئز ۱۹۵۶: در بحران سوئز ۱۹۵۶، هانتر F.5 نخستین مدل RAF بود که وارد عملیات واقعی شد. اسکادران‌های ۱ و ۳۴ به آکروتیری سبز نیکوزیا (قبرس) پرواز کردند و از ظرفیت سوختی بیشتر خود بهره بردند تا از پایگاه جزیره بتوانند عملیات مستقیم بر فراز مصر انجام دهند. در ابتدا هانترها پوشش هوایی برای بمب‌افکن‌های کانبرا و والیانت نیروی هوایی سلطنتی فراهم کردند.
• حران عدن ۱۹۶۴ تا ۱۹۶۷: در عدن، در می ۱۹۶۴، هانتر FGA.9 و FR.10 از اسکادران‌های ۴۳ و ۸ نیروی هوایی سلطنتی به گستردگی در کمپین رادفان علیه شورشیانی که می‌کوشیدند فدراسیون عربستان جنوبی را سرنگون کنند به‌کار گرفته شدند. نیروهای SAS به طور معمول حمله‌های هوایی با دقت بالایی را فرا می‌خواندند و هانتر با راکت‌های سه اینچی و توپ ADEN ۳۰ میلی‌متری به عنوان یک سکوی مناسب زمین‌کوب ثابت کرد. هر دو اسکادران تا خروج بریتانیا از عدن در نوامبر ۱۹۶۷ به عملیات ادامه دادند.
• جنگ هند و پاکستان ۱۹۶۵: هانتر نقش محوری در جنگ هند و پاکستان ۱۹۶۵ ایفا کرد. هانتر به همراه فولند گنت، جنگنده‌ی اصلی دفاع هوایی هند بود و به طور منظم با F-86 سیبر و F-104 استارفایتر پاکستان درگیر هوایی داشت. در ۶ سپتامبر ۱۹۶۵، چهار سابر پاکستانی که به پایگاه هلوارا حمله می‌کردند توسط هانترها رهگیری شدند و در یک نبرد هوایی کم‌ارتفاع، دو سابر توسط شلیک توپ آدن ۳۰ میلی‌متری سرنگون شدند.
• جنگ شش روزه ۱۹۶۷: نیروی هوایی سلطنتی اردن در آستانه‌ی جنگ دارای تنها ۲۴ جنگنده‌ی هانتر ساخت بریتانیا بود. در دسامبر ۱۹۶۴، در یک نبرد هوایی میان چهار جنگنده‌ی میراژ اسرائیلی و چهار هانتر نیروی هوایی اردن، دو میراژ سرنگون شدند و یکی دیگر آسیب دید، بدون هیچ خسارتی به هانترها. با این حال در روز اول جنگ شش روزه، نیروی هوایی اسرائیل با دو موج حمله ابتدا باندهای فرود را از کار انداخت و سپس تمام ۲۱ هانتر اردن را روی زمین منهدم کرد. در همان جنگ، ستوان یکم سیفول اعظم از نیروی هوایی اردن روز دوم جنک که به عراق اعزام شده بود، در حالی که با یک هانتر از پایگاه هوایی عراقی H3 پرواز می‌کرد، چهار جنگنده‌ ی اسرائیلی از جمله یک Vautour، یک میراژ IIICJ و یک Mystère IV در اردن سرنگون کرد.

صادرات

هانتر از همان آغاز ثابت کرد که نخستین هواپیما جت ساخت هاوکربرای RAF است که به خاطر زمان آماده ساز ی سریع، سهولت نگهداری و هزینه عملیاتی پایین شناخته می شود

در مجموع ۱٬۹۷۲ فروند هانتر توسط هاوکرسیدلی در بریتانیا، آوون فیری در بلژیک و فوکر در هلند ساخته شد. بیست کشور از این هواپیما بهره بردند:

• هند: هند بزرگ‌ترین اپراتور صادراتی هانتر بود. نیروی هوایی هند نخست ۱۶۰ فروند Hunter F.56A و ۲۵ فروند آموزشی T.66 سفارش داد و تحویل‌ها از سال ۱۹۵۷ آغاز شد. در اوایل دهه‌ی ۱۹۶۰ ناوگان به مجموع ۱۹۹ فروند رسید و هند را به بزرگ‌ترین اپراتور هانتر خارج از RAF تبدیل کرد.

  

  هانتر Mk 58 J-4040 سابق نیروی هوایی سوئیس در هانترفست (سنت استفان، 2022)

• سوئد: سوئد هانتر F.50 مجهز به سایدویندر را از ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۶ در خدمت داشت و دانمارک از ۱۹۵۵ تا ۱۹۷۴ از هانتر بهره برد. تیم آکروباتیک بلک نایتس نیروی هوایی سنگاپور از ۱۹۷۳ تا ۱۹۸۹ با هانتر پرواز کرد.
• سوئیس: سوئیس هانتر F.58 را از ۱۹۵۸ تا ۱۹۹۵ پرواز داد؛ F.58 اساساً همان FGA.9 بود با موشک‌های سایدویندر و غلاف‌های بزرگ‌تر ساخنا (Sabrinas) که دسته‌انداز فلر و چاف را در خود جای می‌داد. تیم آکروباتیک معروف پاترول سوئیس نیز با هانتر پرواز می‌کرد.

مدل‌ها و گونه‌ها

• Hunter F.Mk.1: مدل تولیدی اولیه با موتور آوون ۱۰۳ با پیشرانه‌ی ۶٬۵۰۰ پاوند. ۱۳۹ فروند توسط هاوکر در کینگستون-آپون-تیمز و ۲۶ فروند دیگر در بلک‌پول ساخته شد. نخستین هواپیمای تولیدی در ۱۶ مه ۱۹۵۳ پرواز کرد. این مدل از مشکل خاموش شدن موتور هنگام شلیک توپ در ارتفاع بالا رنج می‌ برد.
• Hunter F.Mk.2: گونه‌ای با موتور آرمسترانگ‌سیدلی سفایر ۱۰۱ با پیشرانه‌ی ۸٬۰۰۰ پاوند. ۴۵ فروند توسط آرمسترانگ ویتورث در کاونتری ساخته شد و تنها دو اسکادران ۲۵۷ و ۲۶۳ را مجهز کرد.
• Hunter F.Mk.3: نمونه‌ی آزمایشی رکوردشکن با موتور آوون RA.7R دارای پس‌سوز، ترمزهای هوایی جانبی و دماغه‌ی نوک‌تیز. این مدل به تولید انبوه نرسید اما رکورد مطلق سرعت جهان را به نام هانتر ثبت کرد.
• Hunter F.Mk.4: فزایش ظرفیت سوخت با مخازن لاستیکی اضافی در بال، جایگاه‌های زیربال برای بار خارجی و مخازن سوخت، و تاول‌هایی (Sabrina) در زیر دماغه برای جمع‌آوری پوکه‌های خروجی توپ. ۳۴۹ فروند ساخته شد.
• Hunter F.Mk.5: مشابه F.4 اما با موتور سفایر ۱۰۱. ۱۰۵ فروند تولید شد.
• Hunter F.Mk.6: قطعی‌ترین مدل رهگیر نیروی هوایی سلطنتی. موتور آوون Mk.200 شامل Mk.203 و Mk.207، ظرفیت سوخت بیشتر، لبه‌ی حمله‌ی اصلاح‌شده با طرح دندان‌سگ، و دم‌افقی تمام‌متحرک. ۳۸۴ فروند ساخته شد و از سال ۱۹۵۶ وارد خدمت گردید.
• Hunter FGA.Mk.9: جامع‌ترین و پخته‌ترین مدل هانتر که اساس بیشتر گونه‌های صادراتی شد. بال‌های تقویت‌شده، ظرفیت حمل سوخت خارجی بیشتر، تأمین اکسیژن افزایش‌یافته و چتر ترمزی. این مدل تا پایان دهه‌ی ۱۹۶۰ جنگنده‌ی اصلی زمین‌کوب RAF (نیروی هوایی سلطنتی) بود.
• Hunter FR.Mk.10: گونه‌ی شناسایی عکاسی مبتنی بر FGA.9. تمام ۳۳ فروند از بدنه‌های F.6 بازسازی شدند با سه دوربین F95، تابلوی ابزار دقیق تجدیدنظرشده و چتر ترمزی.
• Hunter T.Mk.7: مدل آموزشی دونفره با آرایش کنارکنار که از نسخه‌ی تک‌نشین توسعه یافت و در RAF تا اوایل دهه‌ی ۱۹۹۰ در خدمت ماند. نمونه‌ی اولیه در ۸ ژوئیه ۱۹۵۵ پرواز کرد.
• Hunter T.Mk.8: گونه‌ی آموزشی نیروی دریایی سلطنتی با قلاب نشست اضافه‌شده برای عملیات از روی فرودگاه‌های ناوی.
• Hunter F.Mk.50 / F.Mk.58 (صادراتی): گونه‌های صادراتی رهگیر. سوئد F.50 و سوئیس F.58 را دریافت کرد. نسخه‌ی سوئدی با نام J 34 شناخته می‌شد و ۱۲۰ فروند ساخته شد.
• Hunter FGA.Mk.56 / FGA.Mk.9 صادراتی: گونه‌های زمین‌کوب صادراتی برای هند، عراق، اردن، لبنان، کویت و دیگران.

پیوند به بیرون و منابع

en WikiPedia

fighter-planes.com

miltary factory .com

history of war