نورث امریکن اف-86 سیبر؛ نخستین جنگنده بال پس گرای آمریکا
نورث امریکن F-86 سیبر؛ جنگنده افسانهای جنگ کره، نخستین جت بالپسگرای موفق آمریکا که عصر نبردهای جت مدرن را آغاز کرد.
از FJ Fury تا XP-86 تولد یک اسطوره
داستان اف-86 سیبر از پاییز ۱۹۴۴ آغاز شد، زمانی که نیروی هوایی ارتش آمریکا از شرکت نورث آمریکن اویشن (North American Aviation) درخواست کرد تا یک جنگنده جت روزانه با توان رسیدن به سرعت ۶۰۰ مایل بر ساعت طراحی کند. طراحان اولیه بر پایه FJ-1Fury جنگنده جت دریایی همین شرکت، کار را آغاز کردند؛ اما به زودی روشن شد که این طراحی با بال های مستقیم(Straight wing) هرگز به هدف سرعت مورد نظر نخواهد رسید.
نقطه عطف در مه ۱۹۴۵ رخ داد؛ با تسلیم آلمان، حجم عظیمی از داده های تحقیقات آیرودینامیکی آلمان در اختیار مهندسان آمریکایی قرار گرفت. این داده ها نشان می داد که بال های پس گرا (Swept wing) با زاویه ۳۵ می توانند اثر فشردگی هوا(Compressibility) را در سرعت های نزدیک به صدا تاخیر بیندازند. مهندسان نورث آمریکن پس از بررسی دقیق این داده ها، تصمیم گرفتند طراحی را از پایه تغییر دهند و بال های پس گرای ۳۵ درجه را همراه با پروفیل های هوایی اصلاح شده NACA به کار بگیرند.
نمونه اولیه با نام XP-86 در ۸ اوت ۱۹۴۷ از خط تولید خارج شد و در ۱ اکتبر ۱۹۴۷ با خلبانی جورج ولچ(George Welch) از پایگاه Muroc Dry Lake در کالیفرنیا نخستین پرواز خود را انجام داد. نتایج آزمایش ها فوق العاده بود؛ سرعت، چابکی و رفتار پروازی هواپیما در سرعت های بالای زیر صوت از همه انتظارات فراتر رفت.
نخستین پرواز تولیدی و رکورد سرعت جهانی
اولین نمونه تولیدی با نام F-86A در ۲۰ مه ۱۹۴۸ به پرواز درآمد. تنها چهار ماه پس از آن، در ۱۵ سپتامبر۱۹۴۸، خلبان نیروی هوایی آمریکا با یک F-86A رکورد سرعت جهانی را با ۱۰۷۹ کیلومتر بر ساعت به ثبت رساند؛ خلبان ریچارد ال. جانسون بود؛ این یعنی سریع ترین هواپیمای جهان در آن زمان.
نخستین اسکادران عملیاتی در سال ۱۹۴۹ به F-86 مجهز شد و بلافاصله این هواپیما به اصلی ترین جنگنده جت آمریکا تبدیل گشت.
مشخصات فنی F-86F
نمای کلی
اف-86 یک جنگنده تک موتوره، تک نشینه با بال های پس گرای ۳۵درجه بود. این بال ها که از داده های تحقیقاتی آلمانی مستقیما الهام گرفته شده بودند، قابلیت پرواز در سرعت های بالای زیر صوت و حتی عبور از دیواره صدا در شیرجه را به هواپیما می دادند. برخلاف رقیب شوروی اش، میگ-15، نیز که از بال های پس گرا استفاده می کرد اف-86 از یک دم کاملا متحرک(All-flying tail) بهره میبرد که کنترل هواپیما را درسرعت های نزدیک به صدا را بسیار بهتر می کرد.
موتور
قلب تپنده اف-86، موتور General Electric J47-GE-27 بود؛ یک توربوجت محوری با پیشرانه ۵٬۹۷۰ پاوند (۲۶.۵ کیلونیوتن). این موتور در مقایسه با موتور های توربوجت سانتریفیوژ نسل قبل، بازده بالاتر و نسبت وزن به قدرت بهتری داشت.
تسلیحات
اف-86 به شش قبضه مسلسل M3 براونینگ ۱۲.۷ میلی متری در دماغه هواپیما مسلح بود؛ سه قبضه در هر طرف. این مسلسل با نرخ آتش ۱٬۲۰۰ گلوله در دقیقه به گونه ای تنظیم شده بودند که آتش در فاصله ۳۰۰ متری جلوی هواپیما به هم می رسید. علاوه بر این، زیر بال ها می توانست ۸ راکت ۵ اینچی یا تا ۲٬۰۰۰ پاوند بمب حمل کند.
مشخصات فنی
| مشخصه | مقدار |
|---|---|
| خدمه | ۱ نفر (خلبان) |
| طول | ۱۱.۴ متر (۳۷ فوت و ۶ اینچ) |
| طول بال | ۱۱.۳ متر |
| ارتفاع | ۴.۵ متر |
| وزن خالی | ۵٬۰۴۶ کیلوگرم |
| حداکثر وزن برخاست | ۸٬۲۳۴ کیلوگرم |
| موتور | General Electric J47-GE-27 توربوجت |
| پیشرانه | ۲۶.۵ کیلونیوتن |
| حداکثر سرعت | ۱٬۱۱۳ کیلومتر بر ساعت |
| برد | ۲٬۰۱۲ کیلومتر |
| سقف پرواز | ۱۴٬۹۳۵ متر |
| نرخ صعود | ۲٬۸۷۵ متر بر دقیقه |
| تسلیحات | ۶ × مسلسل ۱۲.۷ میلیمتری + ۸ راکت ۵ اینچی یا ۹۰۷ کیلوگرم بمب |
| نخستین پرواز | ۱ اکتبر۱۹۴۷ |
| ورود به خدمت | ۱۹۴۹ |
| بازنشستگی (USAF) | ۱۹۵۸ (آخرین استفاده جهانی: ۱۹۹۴، بولیوی) |
| تعداد ساخت شده | ۹٬۸۶۰ فروند (تمامی مدلها و گونهها) |
تفاوت اف-86 با سایر جت های هم دوره
| نخستین پرواز | سقف پرواز | تسلیحات | حداکثر سرعت | کشور | موتور | جت جنگنده |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ۱۹۴۷ | ۱۴٬۹۳۵ m | ۶ ×۱۲.۷m | ۱٬۱۱۳ km/h | آمریکا | GE J47 | F-86 Sabre |
| ۱۹۴۷ | ۱۵٬۵۰۰ m | ۱ × ۳۷mm + ۲ × ۲۳mm | ۱٬۰۷۵ km/h | شوروی | VK-1 | MiG-15 |
| ۱۹۴۳ | ۱۳٬۴۰۰ m | ۴ × ۲۰mm | ۹۵۵ km/h | بریتانیا | Rolls-Royce Derwent و مدل Welland | Gloster Meteor |
| ۱۹۴۴ | ۱۴٬۰۰۰ m | ۶ × ۱۲.۷mm | ۹۶۵ km/h | آمریکا | Allison J33 | Lockheed P-80 Shoting Star |
| ۱۹۴۳ | ۱۳٬۱۰۰ m | ۴ × ۲۰mm | ۸۸۲ km/h | بریتانیا | de Havilland Goblin | de Havilland Vampire |
| ۱۹۴۶ | ۱۳٬۷۰۰ m | ۶ × ۱۲.۷mm | ۱٬۰۰۰ km/h | آمریکا | Allison J35 | Republic F-84 |
مدل ها و گونه ها
اف-86 در طول عمر خود در مدل ها و گونه های متعددی عرضه شد:
- XP-86 / XF-86 (نمونه اولیه): سه فروند نمونه اولیه با موتور GE J35-C-3 با پیشرانه ۱۸ کیلونیوتن. نخستین پرواز در اکتبر ۱۹۴۷.
- F-86A (مدل تولیدی اولیه): اولین مدل سری، مجهز به موتور J47-GE-7 با پیشرانه ۲۳ کیلونیوتن. این مدل بود که در ماههای اول جنگ کره وارد نبرد شد. حدود ۵۵۴ فروند ساخته شد.
- F-86E (با دم کاملاً متحرک): نسخه بهبودیافتهای که برای اولین بار از All-flying tail بهره میبرد. این سیستم که پیش از آن روی هواپیمای Bell X-1 آزمایش شده بود، کنترل در سرعتهای بالا را بهطور چشمگیری بهبود بخشید. ۸۰۰ فروند تولید شد.
- F-86F (پرتولیدترین مدل): مجهز به موتور قویتر J47-GE-27 با ۲۶.۵ کیلونیوتن پیشرانه و بال اصلاحشده «۶-۳» بدون اسلت لبه حمله. این بال با افزایش وتر ۶ اینچ در ریشه و ۳ اینچ در نوک، عملکرد مانوری در سرعتهای بالا را بهطور قابلتوجهی ارتقا داد. ۲٬۵۰۰ فروند ساخته شد و سومین و آخرین مدل رزمی جنگ کره بود.
- F-86D (رهگیر تمامهواشناسی): این مدل آنقدر متفاوت از سیبر اولیه بود که برخی کارشناسان معتقد بودند باید نام جداگانهای داشته باشد. به جای مسلسل، ۲۴ راکت هوا به هوای ۲.۷۵ اینچی «موس کوچک» (Mighty Mouse) در یک گنبد زیر دماغه نصب شده بود. از رادار Hughes E-4 و سیستم کنترل آتش خودکار بهره میبرد. موتور J47-GE-17 با پسسوز ۳۳.۳ کیلونیوتن پیشرانه تولید میکرد.
- F-86H (جنگنده-بمبافکن): سنگینترین و قویترین مدل سیبر با موتور GE J73-GE-3E با پیشرانه ۴۰.۳ کیلونیوتن. به جای مسلسل، چهار توپ ۲۰ میلیمتری M-39 داشت و قابلیت حمل سلاح هستهای را نیز داشت.
- RF-86 (شناسایی عکسبرداری): نسخهای که در جنگ کره در میدان جنگ ساخته شد؛ مسلسلها برداشته شدند و دوربینهای شناسایی در جای آنها نصب گشت. این هواپیماها همیشه با علائم F-86 معمولی پرواز میکردند تا هویت واقعیشان پنهان بماند.
- Canadair Sabre (کانادایی): تولید تحت لیسانس در کانادا که ۱٬۸۱۵ فروند ساخته شد. نسخه Mark 6 کانادایی بهطور کلی به عنوان قابلیتترین نسخه سیبر شناخته میشود.
- CAC Sabre / Avon Sabre (استرالیایی): نسخه استرالیایی با موتور Rolls-Royce Avon بریتانیایی که قدرت بسیار بیشتری داشت. ۱۱۲ فروند ساخته شد.
خدمت در نیروی هوایی کشورهای دیگر
اف-86 پر تولید ترین جنگنده جت غربی تاریخ شد؛ با مجموع ۹٬۸۶۰ فروند از تمام مدل ها. این هواپیما در بیش از 30 کشور خدمت کرد مهم ترین کشور ها لیست گردیده اند:
- آمریکا: نیروی هوایی آمریکا از سال های ۱۹۴۹ تا ۱۹۵۸ از جنگنده اف-86 استفاده کرد.
- کانادا: نیروی هوایی کانادا این جنگنده را تولید بومی کرد، نام هواپیمای تولید بومی شده Canadair Sabre است. در گزارش ها ذکر شده این جنگنده ۱٬۸۱۵ فروند تولید داشته است.
- بریتانیا: نیروی هوایی سلطنتی از Canadair Sabre استفاده کرد.
- آلمان غربی: در سال های تاسیس اولیه (Luftwaffe)
- پاکستان: ۱۰۲ فروند F-86F که در جنگهای ۱۹۶۵ و ۱۹۷۱ با هند به کار رفت.
- ژاپن: ژاپن این جنگنده را تحت لیسانس Mitsubishi در کشور خودش تولید می کرد.
- ایتالیا: در ایتالیا این جنگنده را همانند ژاپن تولید می کرد، تولید تحت لیسانس Fiat بود.
- بولیوی: آخرین استفاده عملیاتی در جهان که تا سال۱۹۹۴ ادامه داشت.
نقش در جنگ کره
وقتی در نوامبر 1950 هواپیماهای میگ-15 شوروی با خلبانان چینی و کره شمالی ناگهان در آسمان کره ظاهر شدند، جنگنده هایF-80 آمریکایی در مقابل آن ها کاملا عقب بودند. پاسخ سریع نیروی هوایی آمریکا فرستادن سه اسکادران F-86 به منطقه بود که در دسامبر ۱۹۵۰ به کره رسیدند.
در ۱۷ دسامبر ۱۹۵۰، سرهنگ دوم (Lieutenant Colonel) بروس اچ. هینتون موفق شد نخستین پیروزی هوایی ثبتشده F-86 Sabre را با سرنگون کردن یک MiG-15 به دست آورد. این درگیری آغاز نبردهایی بود که بعدها منطقه شمالغربی کره را با نام «MiG Alley» یا «کوچه میگ» مشهور کرد؛ جایی که پیشرفتهترین جنگندههای جت آمریکا و شوروی برای نخستین بار به طور گسترده در برابر یکدیگر قرار گرفتند.
از نظر فنی، MiG-15 در برخی زمینهها برتری داشت؛ از جمله نرخ صعود بیشتر، سقف پرواز بالاتر و تسلیحات سنگینتر شامل یک توپ ۳۷ میلیمتری و دو توپ ۲۳ میلیمتری. در مقابل، F-86 Sabre از دید بهتر خلبان، سامانه نشانهروی پیشرفتهتر، کنترلپذیری مطلوبتر در سرعتهای بالا و نسخههای بعدی مجهز به دم تماممتحرک (All-Flying Tail) بهره میبرد که عملکرد آن را در نبردهای نزدیک بهبود میبخشید.
عامل تعیینکننده دیگر، کیفیت آموزش و تجربه خلبانان بود. بسیاری از خلبانان آمریکایی سابقه نبرد در جنگ جهانی دوم را داشتند و از آموزش پیشرفتهتری برخوردار بودند. در سوی دیگر، بخشی از خلبانان MiG-15 نیز از خلبانان باتجربه شوروی تشکیل میشدند که تجربه رزمی گستردهای داشتند. همین ترکیب از فناوری و مهارت انسانی باعث شد نبردهای هوایی جنگ کره به یکی از مهمترین و نزدیکترین رقابتهای تاریخ هوانوردی نظامی تبدیل شود.
نتیجه این رویارویی برای دهه ها به عنوان یکی از چشمگیر ترین نسبت های نبرد هوایی در تاریخ ثبت شد: تا پایان جنگ، سیبر ها نزدیک به ۸۰۰ میگ-15 را سرنگون کردند، در برابر از دست دادن کمتر از ۸۰ فروند خودشان یعنی نسبتی حدود ۱۰ به ۱؛ البته اضافه باید کرد این آمار روایت قدیمی جنگ سرد می باشد؛ امروزه بسیاری از پژوهشگران پس از دسترسی به آرشیو های شوروی معتقدند نسبت واقعی چیزی بین 1 به 4 یا 1 به 5 به نفع F-86 Sabre باشد.
رکورد ها و افتخارات
- ۱۹۴۸، ثبت رکورد سرعت جهانی با ۱۰۷۹ کیلومتر بر ساعت توسط نیروی هوایی آمریکا (F-86A)
- دسامبر ۱۹۵۰، نخستین نبرد بزرگمقیاس جت در برابر جت در تاریخ (F-86 در مقابل میگ-15 بر فراز آلی میگ)
- ۱۷ دسامبر ۱۹۵۰، نخستین پیروزی هوایی در نبرد جنگنده بال پسگرا در برابر جنگنده بال پسگرا (ستوانکلنل هینتون)
- ۱۹۵۳، جاکلین کوکران (Jacqueline Cochran) با F-86 به اولین زنی تبدیل شد که از دیواره صدا گذشت
- ۱۹۵۴، عملیاتی شدن اولین موشک هوا به هوای هدایتشونده (AIM-9 Sidewinder) روی F-86 توسط نیروی هوایی جمهوری چین
میراث و تاثیر
نورث آمریکن F-86 سیبر فراتر از یک جنگنده معمولی بود؛ او استانداردی تعریف کرد که ساخت جنگنده های نسل بعد بر پایه آن بنا گردید:
- بال های پس گرا: این نوع بال ها به استاندارد تعریف گردید، سیبر اولین جنگنده غربی بود که ثابت کرد بال های پس گرا در نبرد های واقعی برتری می آورد. تمام جنگنده های نسل بعد از جمله F-100 Super Sabre تا F-104 Starfighter و F-4 Phantom از این درس بهره بردند.
- دم کاملا متحرک: سیستم دم کاملا متحرک f-86، راه حلی بود که بعدها در تمام جنگنده های مدرن به یک استاندارد تبدیل شد.
- صنعت هوانوردی ژاپن: تولید تحت لیسانس سیبر توسط، Mitsubishi پایه ای شد که از آن در صنعت هوانوردی نوین ژاپن رشد کرد.
- الگوی استاندارد سازی ناتو: تجربه کشورهای عضو ناتو در عملیاتی کردن سیبر، الگوی اشتراک تکنولوژی نظامی در این اتحاد را شکل داد.
F-86 Sabre در ایران
جنگنده F-86 Sabre در دهه ۱۳۳۰ خورشیدی وارد خدمت نیروی هوایی ایران شد و یکی از نخستین جنگندههای جت بالپسگرای عملیاتی این کشور به شمار میرفت. ورود این هواپیما گامی مهم در نوسازی ناوگان جنگندههای ایران و گذار از نسل جنگندههای پیستونی و جتهای اولیه به هواپیماهای مدرنتر محسوب میشد.
سیبر در سالهای خدمت خود وظایف متعددی از جمله دفاع هوایی، آموزش پیشرفته خلبانان و پشتیبانی از واحدهای رزمی را بر عهده داشت. این هواپیما همچنین در تیم نمایش هوایی «تاج طلایی» (Golden Crown) مورد استفاده قرار گرفت و در نمایشهای هوایی داخلی و بینالمللی شرکت کرد.
در دهه ۱۳۴۰ و اوایل دهه ۱۳۵۰، با ورود جنگندههای جدیدتر مانند F-5 Freedom Fighter، نقش F-86 به تدریج کاهش یافت و بسیاری از این هواپیماها از خدمت خط مقدم خارج شدند. با این حال، سیبر نقش مهمی در آموزش نسل جدید خلبانان جت ایران ایفا کرد و بخشی از زیرساخت و تجربه عملیاتی نیروی هوایی کشور بر پایه سالها بهرهبرداری از این جنگنده شکل گرفت.
امروزه تعدادی از F-86های ایرانی به عنوان آثار تاریخی هوانوردی در موزهها و مراکز نظامی نگهداری میشوند و یادآور نخستین سالهای عصر جت در ایران هستند.
