جنگنده رهگیر اینگلیش الکتریک لایتنینگ

اینگلیش الکتریک لایتنینگ (English Electric Lightning) جنگنده ای رهگیر و مافوق صوت ساخت بریتانیا بود که از از سال ۱۹۶۰ تا ۱۹۸۸ در نیروی هوایی سلطنتی (RAF) خدمت کرد. این جنگنده دو موتوره، سرعتی بیش از ماخ ۲ داشت و معدود جت های جنگنده ساخت بریتانیا است که به بیش از دو ماخ دست یافت. طراحی لایتنینگ در پی جنگ جهانی دوم به منظور از دفاع ازپایگاه های وی فورس در برابر بمب افکن های هسته شوروی، به ویژه توپولف-تو22، توپولف تو16 Badger و توپولف-تو 95 (به ترتیب بلایندر، بدجر و Bear)، انجام شد. بدنه باریک و بال های بسیار عقب کشیده لایتنینگ امکان رسیدن به سرعت و سقف پروازی بسیار بالا را فراهم می کرد؛ به طوری که خلبانان پرواز با لایتنینگ را همچون بسته شدن بر یک موشک فضایی توصیف کردند. نخستین پرواز نمونه آزمایشی P.1 لایتنینگ در ۴ اوت ۱۹۵۴ با رولند بی بیمونت صورت گرفت، و این جنگنده رسما در ژوئیه ۱۹۶۰ وارد خدمت شد. در مجموع ۳۳۷ فروند لایتنینگ (شامل پیش نمونه ها) تولید گردید. پس از سه دهه خدمت لایتنینگ بین ۱۹۷۴ تا ۱۹۸۸ به تدریج با جنگنده های پیشرفته تر از جمله اف-4 فانتوم و پاناویا تورنادو جایگزین شد قابل ذکر است که F-4 های فانتوم از نیروی دریایی سلطنتی منتقل گردیده شدند. لایتینگ در ۳۰ آوریل ۱۹۸۸ به طور کامل از رده خارج شد. قابل ذکر است که لایتنینگ دومین هواگرد اروپای غربی است که به سرعت ماخ ۲ رسید.

توسعه و طراحی

طراحی لایتنینگ از اواخر دهه ۱۹۴۰ آغاز شد. تدی پتر (W.E.W. Petter)، طراح ارشد سابق وستلند، که در سال ۱۹۴۴ به انگلش الکتریک پیوسته بود تا هواپیما توسعه دهد نه صرفاً طرح‌های دیگران را بسازد، در سال ۱۹۴۷ پیشنهاد طرح خود را به وزارت تدارکات (Ministry of Supply) ارائه داد. در پاسخ، مشخصه ER.103 برای یک هواگرد تک‌نفره تحقیقاتی صادر شد که باید به سرعت ماخ ۱.۵ و ارتفاع ۵۰٬۰۰۰ فوت می‌رسید. فردریک پیج مسئول رهبری طراحی و ری کریسی مسئول آیرودینامیک شدند.

مفهوم اصلی طرح از پتر بود: به جای قرار دادن دو موتور کنار هم، آن‌ها را به صورت عمودی یکی روی دیگری درون بدنه جاسازی کرد. این پیکربندی راه‌حل پتر برای برآورده کردن الزامات متضاد بود: به حداقل رساندن سطح مقطع جلویی، تأمین جریان هوای بدون اختلال در طیف وسیعی از سرعت، و جاسازی دو موتور برای تأمین نیروی پیشران کافی. نتیجه کاهش ۲۵ درصدی پسا نسبت به نصب کنار هم معمول بود.

در طرح اولیه که در نوامبر ۱۹۴۸ ارائه شد، زاویه عقب‌کشیدگی بال ۴۰ درجه بود تا هواپیما بتواند به ماخ ۱.۵ برسد. اما در طول سال ۱۹۴۹ مشخص شد که برای دستیابی به ماخ ۲، زاویه عقب‌کشیدگی باید به ۶۰ درجه افزایش یابد و بالک‌ها به نوک بال منتقل شوند. همچنین آزمایش‌های تونل باد در اواخر ۱۹۴۹ نشان داد که دم افقی باید پایین‌تر از بال قرار گیرد تا مشکل گرداب‌های ناشی از بال حل شود.

پتر از اواخر دسامبر ۱۹۴۹ عملاً کنار کشید و در فوریه ۱۹۵۰ رسماً استعفا داد و فردریک پیج رهبری ادامه کار طراحی را به عهده گرفت. در اول آوریل ۱۹۵۰، انگلش الکتریک قراردادی برای ساخت دو نمونه پروازی و یک نمونه آزمایش استاتیکی با نام P.1 دریافت کرد.

نخستین سه نمونه آزمایشی از سال ۱۹۵۳ در فرودگاه سامزبری دست‌ساز شدند و شناسه‌های WG760، WG763 و WG765 (نمونه استاتیک) گرفتند. از آنجا که موتورهای رولز-رویس آوون به دلیل مشکلات توسعه‌ای عقب افتاده بودند، این نمونه‌ها با موتورهای آرماسترونگ سیدلی سفایر بدون پس‌سوز مجهز شدند.

در ۴ اوت ۱۹۵۴، WG760 به خلبانی رولند بیمونت از پایگاه بوسکامب داون برای نخستین بار به پرواز درآمد. جالب آنکه در همین اولین پرواز، هواپیما بدون اطلاع خلبان از ماخ ۱ گذشت، اما به دلیل خطای موقعیتی، ماخ‌متر حداکثر ماخ ۰.۹۵ را نشان می‌داد و این موضوع چند روز بعد از تحلیل داده‌های پروازی مشخص شد. یک هفته بعد، WG760 در سومین پرواز خود به طور رسمی دیوار صوت را در پرواز افقی شکست.

در ۹ ژوئن ۱۹۵۲ تصمیم گرفته شد که مرحله دوم نمونه‌سازی با هدف دستیابی به ماخ ۲ آغاز شود؛ این نمونه‌ها P.1B نام گرفتند و سه فروند با شناسه‌های XA847، XA853 و XA856 ساخته شدند. P.1B بهبود قابل توجهی نسبت به P.1A بود و به موتورهای رولز-رویس آوون R24R با پس‌سوز، مخروط ورودی هوای مرکزی مخروطی، و سامانه‌های تسلیحاتی یکپارچه با رادار AI.23 مجهز شد. بیمونت اولین پرواز P.1B (XA847) را در ۴ آوریل ۱۹۵۷ انجام داد و در همین پرواز از ماخ ۱ گذشت.

در اواخر اکتبر ۱۹۵۸ مراسم رسمی نام‌گذاری در یک آشیانه در RAE فارن‌بورو برگزار شد. افتخار شکستن بطری شامپاین بر بدنه هواپیما به سِر درموت بویل، رئیس ستاد نیروی هوایی سلطنتی، تعلق گرفت. قابل ذکر است که نام لایتنینگ از مه ۱۹۵۶ به صورت غیررسمی برای این هواپیما انتخاب شده بود.

مراسم نام‌گذاری لایتنینگ؛ سِر درموت بویل، رئیس ستاد نیروی هوایی، هواپیمای انگلیش الکتریک P1B (با شناسه XA847) را در مرکز RAE فارن‌بورو نام‌گذاری می‌کند. اکتبر ۱۹۵۸. در حال شکستن بطری شامپاین.

نخستین پرواز و ورود به خدمت

بعد از اولین پرواز P.1A در ۱۹۵۴، روی این طرح کار شد تا دو ماخ سرعت تضمین گردد. نمونه های اولیه با موتور های آرماسترونگ سیدلی سفایر بدون پس سوز کار می کردند، اما پس از آماده شدن موتور رولز-رویس آوون، نمونه های بعدی از جمله P.1B به آن تجهیز شدند. در ۲۵ نوامبر ۱۹۵۸، رولند بیمونت با آزمایش یک نمونه پیش تولیدی، برای اولین بار در یک جنگنده بریتانیایی سرعت ماخ ۲ زسید.. لایتینگ F.Mk.1 تک سرنشین از سال ۱۹۶۰ به عنوان رهگیر اصلی نیروی هوایی سلطنتی به خدمت گرفته شد و به سرعت جایجاولین را در نقش های رهگیری پر سرعت گرفت.

مشخصات فنی

نمای کلی

لایتنینگ یک جنگنده رهگیر تک‌سرنشین و دوموتوره با بال‌های پس‌گرا بود. شاخص‌ترین ویژگی طراحی آن، قرارگیری عمودی دو موتور توربوجت رولز-رویس آوون، یکی در بالای دیگری، درون بدنه بود؛ آرایشی که سطح مقطع جلویی هواپیما را به حداقل می‌رساند و امکان دستیابی به نرخ صعود و عملکردی استثنایی را فراهم می‌کرد. بال‌های بسیار نازک با زاویه پس‌گرایی ۶۰ درجه و بدنه‌ای با سطوح صاف، برای دستیابی به سرعت‌های مافوق صوت و کاهش مقاومت هوا طراحی شده بودند. لایتنینگ به دلیل شتاب‌گیری و نرخ صعود فوق‌العاده خود، و خلبانان پرواز با آن را مانند بسته شدن بر یک موشک فضایی توصیف می‌کردند.

بهای این عملکرد، مصرف سوخت بسیار زیاد و برد نسبتاً محدود بود. مدل اولیه F.1 تنها حدود ۴۵ دقیقه مداومت پروازی داشت. در مدل‌های بعدی، با افزایش ظرفیت سوخت داخلی و استفاده از مخازن سوخت خارجی، به‌ویژه مخزن سوخت بزرگ‌تر زیر بدنه و مخازن سوخت روی بال در مدل F.6، برد پروازی هواپیما افزایش یافت، هرچند این مخازن اضافی تا اندازه‌ای از حداکثر سرعت آن می‌کاستند. مدل‌های F.1، F.1A و F.2 به حداکثر سرعت حدود ماخ ۱٫۷ محدود بودند، در حالی که از مدل F.3 به بعد، لایتنینگ توانایی دستیابی به سرعتی بیش از ماخ ۲ را پیدا کرد. سقف پرواز رسمی این جنگنده بیش از ۶۰٬۰۰۰ فوت (حدود ۱۸٬۰۰۰ متر) اعلام شده بود.

بدنه و بال

بدنه لایتنینگ ساختار مونوکوک داشت و سه قسمت اصلی (دماغه، بخش میانی و انتهایی) آن از هم تفکیک می شدند. بال ها دوتایی و نازک، به زاویه عقب کشیدگی ۶۰ درجه طراحی شده بودند. این بال ها به دلیل فضای محدود و نازکی که داشتند، نقش مخزن سوخت داخلی را نیز ایفا می کردند؛ اما ظرفیت سوخت داخلی اولیه کافی نبود و استفاده از مخازن خارجی تفکیک شدنی برای افزایش برد لازم بود. در مدل های بعدی پیکربندی بال تغییر یافت و امکاناتی نظر تانک های سوخت آویسان (روی بال) و تانک بزرگ تر زیر بدنه (نسل SABRINA) افزوده شد تا برد بهبود یابد.

موتور

قلب لایتنینگ دو موتور توربوجت رولز-رویس آوون بود؛ در مدل های تولیدی اولیه از آوون های سری ۲۰۰ بهره برداری می شد و در مدل های بعدی آوون R.24R یا R.207 با پس سوز نصب گردید، توان تراست هر موتور در لایتنینگ F.6 به حدود تراست با پس‌سوز ۱۶٬۰۰۰ پوند می رسید؛ در ترکیب با وزن کم بدنه، نسبت تراست به وزن بسیار بالا بود که عملکرد شگفت انگیزی در صعود ایجاد می کرد. به علت شتاب و سرعت زیاد، لایتنینگ به ندرت در عملیات جنگنده محافظه کارانه استفاده شد و بیشتر به عنوانرهگیر واکنشی عمل می کرد.

تسلیحات

لایتنینگ یکی از جنگنده های مسلح قوی دوران خود بود دو توپ ثابت ۳۰ میلی متری ADEN در دماغه نصب می شد که هر کدام نرخ آتش بالایی داشتند، مدل F.1 علاوه بر دو توپ ADEN یک پک تسلیحاتی تبادل پذیر دارا بود که می توانست شامل دو توپ ADEN اضافه، ۴۸ راکت ۲ اینچی و یا دو موشک Firestreak باشد. علاوه بر توپ ها، معماری برق/هیدرولیک و آیونیک این هواپیما اجازه حمل انواع موشک های هوا به هوا را می داد مانند موشک های فروسرخ دی هاویلند فایر استریک و نسل بعدی ردتاپ در زیر بدنه یا جلو قاب کابین نصب می شدند. در مدل های زمینی مانند F.Mk.53، دو جایگاه زیر فرزی نیز برای حمل بمب های تنکی ۱٬۰۰۰ پوندی یا غلاف های راکت اضافه گردید و توان زمین کوبی هواپیما را بالا برد. این نسخه ها به همراه تانک های سوخت خارجی باعث شدند لایتنینگ تنها در مواقع ضروری وارد نبرد زمینی گردد.

خدمت عملیاتی

ایتنینگ در خدمت نیروی هوایی سلطنتی (RAF) عمدتاً در نقش آماده‌باش واکنش سریع (QRA ،Quick Reaction Alert) برای رهگیری هواپیماهای شوروی در حریم هوایی بریتانیا به کار گرفته شد. تا اواسط دهه ۱۹۶۰، این آماده‌باش در دو پایگاه لایتنینگ‌دار حفظ می‌شد: RAF Leuchars در شمال و به‌صورت متناوب RAF Binbrook یا RAF Wattisham در جنوب. لایتنینگ‌های RAF هیچ‌گاه در موقعیت رزمی واقعی شلیک نکردند، اما یک استثنا وجود دارد: در سال ۱۹۷۲ یک خلبان RAF هاریِر پس از خروج از هواپیما به دلیل خرابی موتور، هواپیمای بی‌سرنشین به سمت مرز آلمان شرقی ادامه داد و یک لایتنینگ برای رهگیری و انهدام آن پیش از رسیدن به مرز اسکرامبل شد.

مهم‌ترین کاربرد رزمی لایتنینگ به نیروی هوایی عربستان سعودی تعلق دارد. در جنگ الودیعه، نیروهای یمن جنوبی در ۲۷ نوامبر ۱۹۶۹ پست مرزی عربستان در الودیعه را اشغال کردند و لایتنینگ‌های RSAF با خلبانان سعودی و پاکستانی از پایگاه خمیس مشیط حملات موشکی سنگینی به خطوط تدارکاتی یمنی انجام دادند. بین ۳ تا ۱۵ دسامبر، یک دوجین F.53 در پیکربندی حمله زمینی و شناسایی از ظهران به خمیس مشیط منتقل شدند. یک ستون نظامی یمنی توسط امواج متوالی F.53 با بمب‌های ۱٬۰۰۰ پوندی و موشک‌های SNEB منهدم شد. این درگیری‌ها تا مه ۱۹۷۰ ادامه یافت و یک F.53 در ۳ مه ۱۹۷۰ در یک مأموریت شناسایی توسط آتش زمینی یمنی سرنگون شد، هرچند خلبان با موفقیت خارج شد.

جنگنده انگلیش الکتریک لایتنینگ اف.۵۳ نیروی هوایی کویت در سال ۱۹۶۹ با غلاف‌های SNEB زیر بال و روی بال.

صادرات

جنگنده انگلیش الکتریک لایتنینگ اف.۵۳ نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی که به‌عنوان نگهبان دروازه در ورودی پایگاه هوایی ملک فیصل در تبوک.

لایتنینگ تنها به چند کشور معدود صادر شد. بزرگ ترین مشتری خارجی لایتنینگ عربستان سعودی بود که ۳۴ فروند F.53 و همچنین چند فروند T.55 آموزشی دریافت کرد و از سال ۱۹۶۷ تا اواسط دهه ۱۹۸۰ از آن در دفاع هوایی خود استفاده کرد. کویت نیز حدود ۱۲ فروند F.53K و ۲ فروند T.55K دریافت کرد و آنها را از ۱۹۶۸ تا ۱۹۷۷ عملیاتی نگه داشت. کویت به دلیل مشکلات فنی و نگهداری این جنگنده پیچیده، در ۱۹۷۷ شماری از آنها را کنار گذاشت و به جنگنده های نسل جدیدی مانند میراژ ها و جنگنده های دیگر روی آورد.

• عربستان: سی و چهار فروند F.53 و چند فروند T.55 صادر شد.
• کویت: چهارده فروند از بریتانیا به کویت صادر شد.

مدل ها و گونه ها

• Lightning F.Mk.1: نخستین نمونه تولیدی سری لایتنینگ که از ۱۹۵۹ تحویل داده شد. مسلح به دو توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN در دماغه و دو موشک فروسرخ Firestreak، مجهز به رادیوی VHF و رادار فرانتی AI-23 AIRPASS. در مجموع ۱۹ فروند ساخته شد (به‌علاوه یک نمونه آزمایش استاتیکی).
• Lightning F.Mk.1A: نسخه ارتقایافته که از ۱۹۶۱ تحویل داده شد. مجهز به موتور آوون ۲۱۰R قوی‌تر، پروب سوخت‌گیری در پرواز و رادیوی UHF. در مجموع ۲۸ فروند ساخته شد.
• Lightning F.Mk.2 / F.Mk.2A: نسخه بهبودیافته F.1 که از ۱۹۶۲ تحویل داده شد. ۴۴ فروند F.2 ساخته شد که بعدها ۳۱ فروند آن به استاندارد F.2A ارتقا یافت (با موتور آوون ۲۱۱R، توپ ADEN محفوظ، قلاب فرود و مخزن زیربدنه بزرگ‌تر) و ۵ فروند دیگر به F.52 صادراتی برای عربستان تبدیل شدند.
• Lightning F.Mk.3: رهگیر به‌روزشده با رادار AI-23B پیشرفته، موتور آوون سری ۳۰۱R قوی‌تر، دم عمودی بزرگ تر، و موشک‌های Red Top با قابلیت حمله از جلو. توپ‌های ADEN در این مدل حذف شدند که بعدها کمبود جدی محسوب شد. سقف عملکرد از ماخ ۱٫۷ به ماخ ۲ افزایش یافت. ۷۰ فروند تولید شد که حداقل ۹ فروند آن بعدها به استاندارد F.6 تبدیل شدند.
• Lightning F.Mk.3A: نسخه موقت (میانجی به F.6) با مخزن سوخت زیربدنه بزرگ ۶۱۰ گالنی غیرقابل‌جداسازی و بال‌های کامبره‌شده برای برد بیشتر. ۱۶ فروند در پایان خط تولید F.3 ساخته شد و ۱۵ فروند از آن‌ها بعداً به استاندارد کامل F.6 ارتقا یافتند.
• Lightning T.Mk.4: نسخه آموزشی دوسرنشینه، مبتنی بر F.1A. شامل ۲ پروتوتایپ و ۲۰ فروند تولیدی. دو فروند از آن‌ها بعداً به پروتوتایپ T.5 تبدیل شدند و دو فروند دیگر به T.54 صادراتی برای عربستان تبدیل شدند.
• Lightning T.Mk.5: نسخه آموزشی دوسرنشینه بر پایه F.3. ۲۲ فروند تولیدی ساخته شد که یک فروند از آن‌ها بعداً به T.55 صادراتی برای عربستان تبدیل شد.
• Lightning F.Mk.6: مدل اصلی و نهایی رهگیر RAF با برد طولانی‌تر. مجهز به بال‌های کامبره‌شده، مخزن سوخت زیربدنه بزرگ و مخازن آویزان روی بال. توپ‌های ۳۰ میلی‌متری ADEN ابتدا حذف شدند اما بعداً در بخش جلوی مخزن زیربدنه نصب شدند. ۳۹ فروند F.6 جدید ساخته شد، به‌علاوه ۹ فروند تبدیل‌شده از F.3 و ۱۵ فروند تبدیل‌شده از F.3A.
• Lightning F.Mk.52 / F.Mk.53: F.52 شامل چهار فروند F.2 سابق RAF بود که تحت قرارداد «Magic Carpet» (مارس ۱۹۶۶) برای عربستان سعودی تبدیل شدند و نمونه تولیدی جدید نبود. F.53 نسخه صادراتی مبتنی بر F.6 برای عربستان و کویت بود که جایگاه‌های اضافی برای حمل بمب و راکت داشت. در مجموع ۴۶ فروند F.53 ساخته شد: ۳۴ فروند برای عربستان سعودی و ۱۲ فروند (F.53K) برای کویت.
• Lightning T.Mk.54 / T.Mk.55: T.54 همان دو فروند T.4 سابق RAF بود که در قالب قرارداد Magic Carpet برای عربستان تبدیل شدند. T.55 نسخه آموزشی صادراتی مبتنی بر T.5 بود؛ ۸ فروند تولیدی (۶ فروند برای عربستان و ۲ فروند T.55K برای کویت) ساخته شد، به‌علاوه یک فروند که از T.5 سابق RAF تبدیل شد.
• Sea Lightning FAW.1: گونه پیشنهادی دوسرنشینه برای نیروی هوایی دریایی سلطنتی (Fleet Air Arm) با بال متغیر، ارابه فرود بازطراحی‌شده، بال‌های تاشو و دُم عمودی تاشو که هرگز ساخته نشد.

پیوند به بیرون ومنابع

en WikiPedia

baesystems.com