جنگنده-رهگیر گلاستر جاولین

گلاستر جاولین (Gloster Javelin) FAW.1 دو نفره شماره سریال XA563 در نمایشگاه هوایی فارن برو سال ۱۹۵۵ این هواپیما اولین جنگنده رهگیر تمام هوایی انگلیسی با بال دلتا بود که به منظور مقابله با بمب افکن های دشمن طراحی شده بود. طراحی و تولید جاولین از اواسط دهه ۱۹۴۰ آغاز شد و نخستین نمونه آزمایشی آن در سال ۱۹۵۱ پرواز کرد. این جنگنده با موتور های توربوجت ساپ فایر و سامانه های اویونیک پیشرفته آن زمان، وارد خدمت نیروی هوایی سلطنتی شد و تا اواخر دهه شصت فعال باقی ماند.

جاولین یک جنگنده رهگیر دو موتوره با بال دلتا بود که در دوران جنگ سرد طراحی شد هدف از ساخت آن، رهگیری بمب افکن های دشمن در ارتفاع بالا با قابلیت پرواز در تمام شرایط آب و هوایی بود. تخستین پرواز آزمایشی آن در نوامبر ۱۹۵۱ انجام گرفت.

۱۹۵۶ به خدمت یگان‌های رهگیری شبانه و دفاع هوایی RAF (نیروی هوایی سلطنتی)درآمد. طی دوره خدمت، جاولین دارای چندین نسخه بهروزشده (1Mk FAW تا 9Mk ) شد و در نهایت با ورود جتهای رهگیر مافوق صوتی مانند انگلیش الکرتیک الیتنینگ بازنشسته گردید.

تصویر چندین فروند جنگنده رهگیر گلاستر جاولین (Gloster Javelin).

توسعه و طراحی

پس از جنگ جهانی دوم، نیروی هوایی سلطنتی (RAF) به منظور مقابله با بمب افکن های جدیدو تهدیدات هسته ای آینده نیازمندی مشخصات F.44 یا 46 را صادر کرد. این مشخصات خواستار یک جنگنده دوسرنشین با ارتفاع پروازی حداقل ۴۰٬۰۰۰ پا و سرعت حداقل ۵۲۵ نات حدود ۹۷۳ کیلومتر بر ساعت در آن ارتفاع بود. شرکت گلاستر(Gloster) بر اساس این مشخصات طرحی با بال دلتا و دم Tشکل ارایه کرد. استفاده از بال دلتا باعث افزایش پایداری در سرعتهای باال و ظرفیت سوخت بیشرت در بالها میشد. دم تی (T) شکل و سطوح کنرتلی متحرک بزرگ نیز برای حفظ پاسخگویی مناسب در ارتفاع باال طراحی شدند

ابتدا قرار بود ۴ نمونه آزمایشی ساخته شود اما بهخاطر صرفهجویی تعداد آن به دو دستگاه کاهش یافت. با فشار توسعهدهندگان، سرانجام پنج پیشنمونه به عالوه یک نمونه آموزشی در مارس ۱۹۵۱ تصویب شد. نخستین پیشنمونه )804WD )در ۲۶ ننوامبر ۱۹۵۱ در پایگاه مورتون ولینس انگلستان پرواز کرد. در پروازهای اولیه، مشکل ناپایداری دم برای کارکن آزمایش پیش آمد که با افزودن قطعات اصلاحی برطرف شد. پس از رفع اشکالات اولیه، پروازهای آزمایشی روی سرعت و سازه ادامه یافت.

نخستین پرواز و ورود به خدمت

نخستین پرواز اولیه پیش نمونه گلاستر جاولین با موفقیت در ۲۶ نوامبر ۱۹۵۱ انجام شد. تست های پروازی اولیه مشکلاتی مانند تلاطم ناشی از جریان در دم و شکست دو بالچه پس از رانش نشان داد که با اصلاحات آیرودینامیک (از جمله نصب دماغه قلم پر روی انتهای دم) برطرف شدند. پرواز نمونه های بعدی و تست بال ثابت، چرخش و سرعت انجام گرفت تا عملکرد ساختار هواپیما تایید شود. اولین نموه آموزشی دو سرنشین (WT841) نیز در جریان توسعه ساخته شد.

نخستین نمونهٔ تولیدی FAW.1 Mark 1 تکمیل شد و به‌تدریج وارد مرحلهٔ تولید انبوه گردید. اولین فروند تولیدی در ۲۲ ژوئیه به پرواز درآمد و پس از آن، ۴۰ فروند FAW.1 ساخته شد. نیروی هوایی سلطنتی در فوریه ۱۹۵۶ با اسکادران ۴۶ در پایگاه اودهام نخستی جاولین های عملیاتی را تحویل گرفت. تا اواخر دهه ۱۹۵۰، چندین اسکادران دیگر RAF (نیروی هوایی سلطنتی) مجهز به Javelin شدند. در سال ۱۹۶۰ نسخه های جدیدتری از هواپیما (Mk7 وبالاتر) با موتور های توانمندتر و موشک های هوا به هوا معرفی شدند. آخرین فروند جاولین نیز در آوریل ۱۹۶۸ (جنگنده XH777 از اسکادران ۶۰ در پایگاه سنگاپور Tengah) از سرویس خارج گردید.

مشخصات فنی

مشصات فنی گلاستر جاولین (نسخه FAW.9) به شرح زیر است:

مشخصه	مقدار
خدمه	۲ نفر (خلبان و خلبان دوم/ناوبر)
طول	۱۷٫۳۰ متر
ارتفاع	۴٫۹ متر
مساحت بال	۸۶٫۱ متر مربع
وزن خالی	۱۰٬۸۸۶ کیلوگرم
وزن برخاست پیشینه	۱۹٬۵۷۹ کیلوگرم
پیشرانه	۲ × توربوجت Sapphire Siddeley Armstrong<br>مدل R۷ با ۴۹٫۰ kN رانش خشک و ۵۵٫۰ kN با پسسوز
حداکثر سرعت	۱٬۱۴۰ کیلومتر بر ساعت )0.93 Mach )در ۱۲٬۰۰۰ مر
برد پروازی	۱٬۵۳۵ کیلومتر
سقف پرواز	۱۶٬۱۰۰ متر
نرخ اوج گیری	۵٬۴۰۰ فوت بر دقیقه (۲۷ متر بر ثانیه)

نمای کلی

اسکادران ۲۹ FAW.9 بالای لوچارز، ۱۹۶۲؛ مجموعه مرحوم برایان کارول

ساختار هواپیما شامل یک بدنه استوانه ای با نوک نسبتا کوتاه و بال دلتا است؛ بال بسیار پهن و ضخیم که امکان حمل سوخت و تسلیحات سنگین را می دهد. دم افقی با قابلیت حرکت تمام سطحی (tailplane moving-all) برای کنترل بهتر در سرعت های بالا طراحی شده بود. پیشرانه جاولین شامل دو موتور توربوجت apphire ساخت شرکت Armstrong Siddeley Sapphire است که در نسخه های اولیه (MK1-6) قدرت خشک ۸٬۰۰۰ پوند و در نسخههای بعدی (9–7Mk )قدرت خشک ۱۱٬۰۰۰ پوند با پس سوز افزایش یافته داشت.

تسلیحات و اویونیک

نسخه FAW.1 تا FAW.6 گلاستر جاولین به سیستم رادار AI.17 اولیه مجهز بود که برد محدودی داشت. در نسخه FAW.2 رادار AI.17 با رادر آمریکایی AN/APQ-43 (در نیروی هوایی سلطنتی(RAF)با نام AI.22) جایگزین شد. نسخه های بعدی یعنی FAW.6 و FAW.8 نیز از رادار آمریکایی APQ-43 استفاده کردند.

تسلیحات اصلی گلستر جاولین چهار توپ ۳۰ میلی‌متری آدن (ADEN) نصب‌شده در ریشه بال‌ها بود. در نسخهٔ FAW.7 و بالاتر (از اواخر دهه ۱۹۵۰)، به دلیل افزایش قدرت موتور، امکان حمل موشک‌های هوا به هوا فراهم شد؛ این نسخه‌ها عموماً علاوه بر دو توپ ۳۰ م‌م، چهار فروند موشک فایرستریک (Firestreak) نیز حمل می‌کردند. برخی اسکادران‌ها در FAW.7 صرفاً با چهار توپ به پرواز ادامه دادند. نسخه‌های FAW.8 و FAW.9، با موتورهای مجهز به پس‌سوز (Reheat)، کنترل بهتری در سرعت‌های بالا داشتند و در برخی مدل‌های FAW.9، مخازن سوخت زیر بال (نسخه FAW 9R) به‌منظور افزایش برد اضافه شد.

مدل‌ها و گونه‌ها

نسخه‌های اصلی جنگنده گلستر جاولین عبارت‌اند از Mk1 تا Mk9 (نام رسمی FAW.1 تا FAW.9). مهم‌ترین این مدل‌ها و تفاوت‌های آن‌ها عبارت است از:

گلاستر جاولین، هواپیمای بستر آزمایش موتور دی هاویلند، در فارنبورو

• FAW.1: نسخه اولیه با موتورهای Armstrong Siddeley Sapphire Sa.6، رادار AI.17، چهار توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN و دم با عملکرد الکتریکی. نخستین پرواز در ۲۵ ژوئیه ۱۹۵۴ انجام شد و ۴۰ فروند ساخته شد که عمدتاً برای آزمایش و تحویل به اسکادران ۴۶ استفاده شدند. FAW.2: رادار AI.17 با رادار آمریکایی AN/APQ-43 (AI.22) جایگزین شد و دم هیدرولیکی به آن افزوده شد. ۳۰ فروند تولید شد. T.3: نسخه آموزشی دوکنترله بدون رادار، با سایبان برآمده، بدنه کشیده‌تر، دم تمام‌متحرک و سوخت داخلی بیشتر. چهار توپ حفظ شد. ۲۲ فروند و یک نمونه اولیه ساخته شد. FAW.4: مشابه FAW.1، با ژنراتورهای گردابی روی بال برای بهبود واماندگی، دم تمام‌متحرک و رادار AI.17. ۵۰ فروند تولید شد. FAW.5: بر پایه FAW.4، با بال اصلاح‌شده، مخازن سوخت بیشتر و پیش‌بینی نصب پایلون موشک (که هرگز نصب نشد). ۶۴ فروند تولید شد. FAW.6: ترکیب رادار AI.22 مدل FAW.2 با بال اصلاح‌شده FAW.5 و دماغه کوتاه. ۳۳ فروند تولید شد. FAW.7: مجهز به موتورهای Sa.7، سکان متحرک، بدنه عقب کشیده، دو توپ ۳۰ میلی‌متری ADEN و چهار موشک Firestreak. برخی نمونه‌ها فقط چهار توپ ADEN داشتند. رادار AI.17 حفظ شد. ۱۴۲ فروند تولید شد. FAW.8: موتورهای Sa.7R با گرم‌کن مجدد، بال با لبه حمله خمیده، تثبیت‌کننده خودکار و دماغه کوتاه با رادار AI.22. FAW.9: صد و هجده فروند FAW.7 با بال اصلاح‌شده و موتورهای دارای گرم‌کن مجدد به این مدل ارتقا یافتند. ۴۴ فروند نیز به نسخه FAW.9F/R با قابلیت سوخت‌گیری هوایی تبدیل شدند. رادار AI.17 حفظ شد. FAW.9R: نسخه برد بلند (Range) که ۴۰ فروند از نمونه‌های FAW.9F/R برای حمل مخازن سوخت زیر بال بازسازی شدند.

در مجموع ۴۳۵ هواپیما توسط گلاستر (۳۰۲ فروند ساخته شده) و آرمسترانگ-ویتورث (۱۳۳ فروند ساخته شده) ساخته شد؛ هر دو شرکت در آن زمان بخشی از گروه هاوکر سیدلی بودند. چندین فروند از آنها به برندهای مختلف (گاهی اوقات به طور مکرر) تبدیل شدند.

خدمت عملیاتی

جاولین به عنوان نخستین جنگنده رهگیر تمام هوایی (All-Weather Interceptor) در نیروی هوایی سلطنتی خدمت کرد. اسکادران های متعدد نیروی هوایی سلطنتی در انگلستان و اروپا (مانند اسکادران‌های ۲۳، ۲۵، ۲۹، ۳۳، ۴۱، ۴۶، ۶۴ و …) از میانه دهه ۱۹۵۰ تا اوایل دهه ۱۹۶۰ مجهز به جاولین بودند. هرچند جاولین در جنگ واقعی شرکت نکرد، اما در دوران جنگ سرد نقش مهمی در آماده باش پدافند هوایی بریتانیا داشت و معمولا ماموریت های گشت و رهگیری مرز هوایی را انجام می داد برای نمونه در جنگ مرزی مالزی (اندونزی) در اواخر دهه ۱۹۶۰، جت‌های Javelin در پروازهای گشت هوایی شرکت کردند و گاهی به‌م نظور صرفه جویی در مصرف سوخت با یک موتور به پرواز ادامه می دادند.

نسل بعدی جنگنده های رهگیر سریع تر مثل لایتینگ از اوایل دهه شصت وارد خدمت شدند و نهایتا جاولین به تدریجی از نقش اصلی پیش دفاع کنار زدند. آخرین گردان مجهز به Javein (اسکادران ۶۰ در سنگاپور) در آوریل ۱۹۶۸ بازنشسته شد و پرچم جاولین پس از حدود ۱۲ سال حضور در RAF پایین آورده شد.

صادرات و استفاده خارجی

اگرچه برخی متحدین ناتو علاقه مند بودند،اما هیچ سفارش صادرات رسمی برای گلاستر جاولین ثبت نشد. تنها استفاده مهم خارج از بریتانیا واحدی از اسکادران ۶۰ RAF در سنگاپور بود که در منطقه جنوب شرق آسیا (مالایا و سنگاپور) به پرواز در آمدند. به غیر از RAF، هیچ نیروی هوایی کشور دیگری از Javelin به طور رسمی بهره نبرد.

مقایسه با جت های جنگنده هم عصر

برای درک جایگاه Gloster Javelin مقایسه با جت های هم عصر مفید است:

جنگنده	کشور	موتور	خدمه	سقف پرواز	برد
گلستر جاولین FAW.9	بریتانیا	۲ × Sapphire 7R (۲×۱۲,۳۰۰ lbf با پس‌سوز)	۲	۱۶٬۱۰۰ متر	۱٬۵۳۵ کیلومتر
ای‌ای لایتنینگ F.6	بریتانیا	۲ × Rolls-Royce Avon (۲×۱۰٬۴۰۰ lbf با پس‌سوز)	۱	۱۸٬۰۰۰ متر (بالاتر از ۲۰۰۰۰ متر در صعود)	~۱٬۳۶۷ کیلومتر
مک‌دانل F-101B	آمریکا	۲ × Pratt & Whitney J57 (۲×۱۶٬۹۰۰ lbf با پس‌سوز)	۲	۱۵٬۸۷۰ متر	۲٬۴۵۰ کیلومتر
میکویان میگ-۱۹	شوروی	۲ × Tumansky RD-9 (۲×۵٬۸۰۰ lbf)	۱	۱۷٬۵۰۰ متر	۱٬۳۹۰ کیلومتر

همان طور که دیده می شود، جاولین با سرعت زیر صوت و سقف حدود ۱۶ هزار متر در سطح متوسط قرار دارد. رقبای هم عصر آن وودو و لایتنینگ توان موافق صوت و سقف پرواز بیشتری داشتند، اما برد حمله و ظرفیت تسلیحاتی جاولین برای ماموریت رهگیری بالا منطقه ای کافی بود. در عمل، لایتنینگ جایگزین نهایی جاولین در نقش رهگیری شد.

جنگنده گلاستر جاولین مدل XH892 در موزه هوانوردی نورفک و سافک، فلیکستون

میراث و حفظ

چند فروند از جنگنده های گلستر جاولین پس از بازنشستگی برای یاد بود و نمایش حفظ شده اند؛ به عنوان مثال XA699 (FAW.5) در موزه هوایی میدلندز (کانوِنتری) قرار دارد، XH767 (FAW.9) در موزه هوایی یورکشایر (Elvington, انگلیس) و XH897 (FAW.9) که آخرین پرواز خود را در سال ۱۹۷۵ انجام داد، در موزه جنگ امپراتوری در داگزفورد نگهداری می‌شود. همچنین XH892 (FAW.9R) در موزهٔ هوایی نرفک و سوفولک (Suffolk) و چند دستگاه دیگر در موزه ها و کلکسیون های خصوصی در بریتانیا و کشور های مشترک المنافع نگهداری می شوند. امروزه گلاستر جاولین به عنوان نمونه ای از نخستین رهگیر های تمام هوایی بریتانیا شناخته می شود و چند نسخه آن به صورت هوایی و زمینی حفظ گردیده است.

پیوند به بیرون و منابع

en WikiPedia

rafmuseum.org.uk

hushkit.com

thunder-and-lightnings.co.uk