لاکهید تری استار؛ سوخت رسان و ترابری راهبردی

سوخت‌رسانی هوایی یک فروند ری‌استار K1 به  پاناویا تورنادو نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا در سپتامبر ۲۰۰۰.

تری استار نیروی هوایی سلطنتی (RAF) یک هواپیمای بازنشسته سوخت رسان هوایی (AAR) و ترابری بود که پیش تر در خدمت نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا قرار داشت. تمام فروند های آن، تری استار های دست دوم لاکهید L-1011-500 بودند که پیش تر توسط بریتیش ایرویز و پان آمریکن ورلد ایرویز (پان ام) به عنوان هواپیمای مسافربری استفاده می شدند و پس از تبدیل در سال ۱۹۸۴ وارد خدمت نیروی هوایی سلطنتی شدند.

این هواپیما ها پس از جنگ فالکند خریداری شدند تا نیاز عملیاتی فوری به چهار فروند هواپیمای تانکر/ترابری/باربری استراتژیک را که در طول جنگ شناسایی شده بود، برطرف کنند. از میان نه فروندی که سر انجام وارد خدمت شدند، شش فروند نخست از بریتیش ایرویز خریداری شدند. چهار فروند از این ها به نسخه KC1 (که نیاز کامل را براورده می کرد و دو فروند باقی مانده به استاندارد K1 (بدون دربر بزرگ در بخش جلوی کابین) تبدیل شدند. سه فروند سابق پان ام نیز به عنوان هواپیمای صرفا مسافربری با محفظه زیر کف، درقالب نسخه های C2/C2A به خدمت گرفته شدند. با ورود به خدمت نظامی، نیروی هوایی سلطنتی حرف بزرگ S را از نام TriStar در توصیف این هواپیما حذف کرد.

نسخه های KC1 و K1 تری استار که توسط اسکادران ۲۱۶ در پایگاه بریز نورتون در آکسفوردشر عملیاتی می‌شدند، ناوگان سوخت‌رسانی هوایی نیروی هوایی سلطنتی را تشکیل می‌دادند تا اینکه همراه با نسخه‌های C در سال ۲۰۱۴ زودتر از موعد بازنشسته شدند. این هواپیماها سرانجام در قالب برنامه هواپیمای تانکر استراتژیک آینده (FSTA) با ایرباس A330 MRTT جایگزین شدند. اسکادران شماره ۲۱۶ رسماً در ۲۰ مارس ۲۰۱۴ منحل شد و آخرین پروازهای عملیاتی خود با تریستار را در ۲۴ مارس انجام داد. سه فروند اندکی پس از بازنشستگی در سال ۲۰۱۴ اسقاط شدند. شش فروند باقی مانده برای نگهداری و فروش به فرودگاه برونینگتورپ منتثل شدند، اما سرانجام همگی اسقاط شدند.

طراحی و توسعه

نیروی هوایی سلطنتی در مجموع نه فروند L-1011-500 تریستار را در اختیار داشت: شش فروند سابق بریتیش ایرویز و سه فروند سابق پان‌ام. این هواپیماها بلافاصله پس از جنگ فالکلند در سال ۱۹۸۲ خریداری شدند تا توانایی برد بلند نیروی هوایی در نقش‌های ترابری و سوخت‌رسانی را تقویت کنند، چرا که نیاز به سوخت‌رسانی هرکولیس‌هایی که از نیروهای مستقر در فالکلند پشتیبانی می‌کردند، به‌سرعت عمر خستگی سازه‌ای تانکرهای هندلی پیج ویکتور نیروی هوایی سلطنتی را مصرف می‌کرد. در نتیجه نیازی برای دست‌کم چهار فروند هواپیمای بدنه‌پهن تانکر/ترابری تدوین شد. هم‌زمان، بریتیش ایرویز مایل بود از شر تریستارهای L-1011-500 خود خلاص شود، بنابراین همراه با مارشال ایرواسپیس کمبریج پیشنهاد مشترکی برای عرضه شش فروند تریستار ارائه داد. سفارش اولیه برای تریستارهای سابق بریتیش ایرویز در ۱۴ دسامبر ۱۹۸۲ ثبت شد؛ سه فروند سابق پان‌ام نیز در سال ۱۹۸۴ خریداری شدند. تمام تریستارها توسط اسکادران شماره ۲۱۶، مستقر در بریز نورتون، عملیاتی می‌شدند.

مارشال ایرواسپیس تبدیل تریستارها به نقش‌های نظامی را در تأسیسات خود در فرودگاه کمبریج انجام داد. هواپیماهای سابق بریتیش ایرویز دارای سامانه خلبان خودکار آنالوگ بودند، در حالی که هواپیماهای سابق پان‌ام خلبان خودکار دیجیتال داشتند؛ همین تفاوت باعث نام‌گذاری هواپیماهای پان‌ام به عنوان C2 شد. تنها فروند C2A نیز نسبت به دو فروند C2 دارای برخی آویونیک نظامی متفاوت و کابین داخلی جدید بود.

تریستارهای نیروی هوایی سلطنتی در طول عمر خدمتی خود به‌تدریج به‌روزرسانی شدند؛ از جمله نصب زره‌پوش کابین خلبان و سامانه‌های ضد پرتاب مادون‌قرمز جهت محافظت در برابر آتش زمینی هنگام پرواز به عراق. قرار بود کابین خلبان این هواپیماها نیز به‌روزرسانی شود، اما این کار به‌دلیل جلو افتادن تاریخ بازنشستگی ناوگان متوقف شد.

انتظار می‌رفت تریستار تا پایان دهه ۲۰۱۰ در خدمت نیروی هوایی سلطنتی باقی بماند و آنگاه در قالب برنامه هواپیمای تانکر استراتژیک آینده (FSTA) با ایرباس A330 MRTT جایگزین شود. اما با بازنگری راهبردی دفاع و امنیت سال ۲۰۱۰، این تاریخ به سال ۲۰۱۴ جلو افتاد. کنسرسیوم ایرتنکر به رهبری ایاداس، قرارداد FSTA را در ژانویه ۲۰۰۴ برنده شد. در دوره‌ای که تردیدهایی درباره برنامه FSTA وجود داشت، مارشال ایرواسپیس پیشنهاد داد که تعدادی از تریستارهای تجاری مازاد را خریداری و به تانکر تبدیل کند، اما این پیشنهاد رد شد.

تاریخچه عملیاتی

نخستین تریستار بریتیش ایرویز که توسط نیروی هوایی سلطنتی خریداری شد، فروند G-BFCB در ۲ نوامبر ۱۹۸۲ بود؛ با این حال این هواپیما تا نوامبر همان سال به شرکت هواپیمایی اجاره داده شد و سرانجام در سال ۱۹۸۶ تبدیل شد. نخستین هواپیمای تبدیل‌شده‌ای که به نیروی هوایی سلطنتی تحویل داده شد، تریستار KC1 با شماره ZD953 (سابقاً G-BFCF) بود که در ۲۴ مارس ۱۹۸۶ در فرودگاه کمبریج توسط سر آرتور مارشال تحویل داده شد. این هواپیما نخستین تریستار اسکادران شماره ۲۱۶ شد؛ اسکادرانی که در ۱ نوامبر ۱۹۸۴ دوباره فعال شده بود.

سوخت‌رسانی هواپیمای تری‌استار K1 (مدل ZD951) به جنگنده‌های F/A-18C نیروی دریایی ایالات متحده بر فراز افغانستان، اکتبر ۲۰۰۸.

تریستار در طول چندین درگیری به خدمت فعال پرداخت که نخستین آن‌ها جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ در قالب عملیات گرنبی بود. در ۶ ژانویه ۱۹۹۱، یک فروند تریستار K1 با دو خدمه پروازی به فرودگاه بین‌المللی ملک خالد نزدیک ریاض عربستان سعودی برای نقش سوخت‌رسانی اعزام شد. در طول این استقرار، دو فروند تریستار K1 (با شماره‌های ZD949 و ZD951) با رنگ‌آمیزی صورتی مخصوص بیابان بازرنگ شدند و به همین دلیل نام مستعار «پینکی» و «پرکی» را گرفتند. تا پایان این استقرار در ماه مارس، تریستارهای K1 بیش از ۴۳۰ ساعت پرواز پس از انجام بیش از ۹۰ مأموریت سوخت‌رسانی هوایی و انتقال ۳٬۱۰۰٬۰۰۰ کیلوگرم (۶٬۸۰۰٬۰۰۰ پوند) سوخت به هواپیماهای دریافت‌کننده ثبت کرده بودند. باقی ناوگان نیز برای ترابری میان خلیج فارس و بریتانیا استفاده می‌شد.

پس از آغاز جنگ بوسنی در آوریل ۱۹۹۲، سازمان ملل قطعنامه ۷۸۱ را در ۹ اکتبر تصویب کرد که پروازهای نظامی بر فراز بوسنی و هرزگوین را ممنوع می‌کرد. قطعنامه بعدی (۸۱۶) در ۳۱ مارس ۱۹۹۳ تمام پروازهای غیرمجاز را ممنوع اعلام کرد. در ۱۲ آوریل، ناتو عملیات دنای فلای را برای اجرای قطعنامه ۸۱۶ آغاز کرد که در قالب آن دو فروند تریستار نیروی هوایی سلطنتی برای سوخت‌رسانی به جنگنده‌هایی که مسئول کنترل آن حریم هوایی بودند، به ایتالیا اعزام شدند. پس از تشدید اوضاع در جنگ کوزوو در سال ۱۹۹۹، سه فروند تریستار بار دیگر در قالب عملیات اینگادین برای پشتیبانی از هواپیماهای ناتو به ایتالیا اعزام شدند. در طول عملیات اینگادین، پنج فروند تریستار در منطقه عملیات مجموعاً ۶٬۱۰۰٬۰۰۰ کیلوگرم (۱۳٬۵۰۰٬۰۰۰ پوند) سوخت را طی ۲۳۰ مأموریت به ۱٬۵۸۰ هواپیمای دریافت‌کننده تحویل دادند.

تریستارها همراه با ویکرز VC10 در نقش سوخت‌رسانی هوایی برای عملیات وریتاس (افغانستان) شرکت کردند و در این مأموریت به هواپیماهای نیروی دریایی آمریکا سوخت‌رسانی می‌کردند. در سال ۲۰۰۳، نیروی هوایی سلطنتی تریستارها را در قالب عملیات تلیک به بحرین اعزام کرد.

در اکتبر ۲۰۰۶، مارشال ایرواسپیس قراردادی به ارزش ۲۲ میلیون پوند برای نوسازی تریستار تحت عنوان پروژه «حداقل نیازمندی‌های نظامی» (MMR) دریافت کرد. در اوایل سال ۲۰۰۷، فروند تریستار K1 با شماره ZD949 برای انجام چندین ارتقا، از جمله نصب کابین خلبان شیشه‌ای، به فرودگاه کمبریج رسید. با این حال، به‌دلیل بازنگری راهبردی دفاع و امنیت سال ۲۰۱۰، این ارتقاها متوقف شد و هواپیما در فرودگاه کمبریج برای استفاده به‌عنوان منبع قطعات یدکی باقی ماند.

هواپیماهای سوخت‌رسان تریستار در حملات هوایی بریتانیا به لیبی در ۱۹ و ۲۰ مارس ۲۰۱۱، در قالب عملیات الامی و به‌عنوان بخشی از عملیات ائتلافی برای اجرای قطعنامه ۱۹۷۳ سازمان ملل، پشتیبانی کردند.

در اوت ۲۰۱۳، یک فروند تریستار از اسکادران شماره ۲۱۶ به‌دلیل بازنشستگی پیش‌روی ویکرز VC10 از خدمت نیروی هوایی سلطنتی، برای ارائه پشتیبانی سوخت‌رسانی هوایی در قالب پرواز شماره ۱۳۱۲ به پایگاه مونت پلیزنت اعزام شد. این نقش در فوریه ۲۰۱۴ توسط یک فروند ایرباس ووجر KC3 جایگزین شد.

اسکادران شماره ۲۱۶ در ۲۰ مارس ۲۰۱۴ در بریز نورتون منحل شد. آخرین مأموریت عملیاتی تریستار نیروی هوایی سلطنتی در ۲۴ مارس توسط دو فروند ZD948 و ZD950 انجام شد که به چهار فروند یوروفایتر تایفون و یک فروند پاناویا تورنادو GR4 سوخت‌رسانی کردند؛ ZD950 به پایگاه بازگشت، در حالی که ZD948 پیش از بازگشت نهایی به بریز نورتون، پروازهای نمایشی بر فراز کمبریج و داربی انجام داد.

پس از خروج از خدمت، شش فروند تریستار آخرین پروازهای خود را به فرودگاه برونینگتورپ در لسترشر انجام دادند، در حالی که سه فروند باقی‌مانده اسقاط شدند. ZD949 نخستین فروندی بود که در ۲۷ مه ۲۰۱۴ در فرودگاه کمبریج اسقاط شد. به دنبال آن، ZE706 در ماه ژوئن (نیز در فرودگاه کمبریج به‌عنوان منبع قطعات یدکی) و ZD952 در ۹ سپتامبر ۲۰۱۴ در فرودگاه کاتسوالد اسقاط شدند.

شش فروند باقی‌مانده، شامل دو فروند C2 و چهار فروند تانکر سوخت‌رسان KC1، در برونینگتورپ نگهداری شدند؛ این هواپیماها توسط شرکت جی‌جی‌دی سیستمز با هدف فروش خریداری شده و در وضعیت پروازی نگهداری می‌شدند.

در سال ۲۰۱۷ اعلام شد که شرکت تمپوس اپلاید سولوشنز، یک شرکت هوافضایی مستقر در آمریکا، این شش فروند را برای استفاده بیشتر خریداری خواهد کرد. این شرکت قصد داشت سه فروند تانکر را دوباره در نقش سوخت‌رسانی هوایی، با روش پروب و غلاف، برای نیروی دریایی آمریکا و کشورهای ناتوی استفاده‌کننده از این روش به کار گیرد، و سه فروند باقی‌مانده را به‌عنوان منبع قطعات یدکی استفاده کند. در اوت ۲۰۲۰ گزارش شد که این معامله به سرانجام نرسیده است. سرانجام هر شش فروند اسقاط شدند.

مدل ها و گونه ها

• تریستار K1: تبدیل‌شده از تریستارهای ۵۰۰ سابق بریتیش ایرویز برای نقش تانکر/ترابری/باربری (بدون درِ بار)، دو فروند. مخازن سوخت اضافی با ظرفیت ۴۳٬۹۰۰ کیلوگرم (۹۶٬۸۰۰ پوند) در محفظه‌های بار جلو و عقب نصب شد؛ ظرفیت کل سوخت به ۱۳۹٬۷۰۰ کیلوگرم (۳۰۸٬۰۰۰ پوند) رسید. کابین اصلی برای استفاده پزشکی هوایی و جای‌گیری تا ۱۸۷ مسافر در بخش عقب اصلاح شد، در حالی که بار در جلو نگهداری می‌شد. این نسخه دارای دو واحد شیلنگ سوخت‌رسانی Mk.17T در زیر بدنه عقبی بود که به‌دلیل موقعیت قرارگیری، امکان استفاده هم‌زمان از هر دو وجود نداشت.
• تریستار KC1: تبدیل‌شده از تریستارهای ۵۰۰ سابق بریتیش ایرویز برای نقش تانکر/باربری/ترابری مسافر، چهار فروند. دارای همان اصلاحات سوخت‌رسانی K1، همچنین مجهز به یک درِ بار بزرگ در بدنه جلویی و کابین اصلی قابل تنظیم برای حمل بار پالتی یا استفاده سریع در نقش پزشکی هوایی و حالت ترکیبی مسافر/بار.
• تریستار C1: تریستارهای ۵۰۰ سابق بریتیش ایرویز که پیش از تبدیل به تانکر، به‌عنوان هواپیمای مسافربری استفاده می‌شدند.
• تریستار C2: تریستارهای ۵۰۰ سابق پان‌امریکن ورلد ایرویز که به‌عنوان هواپیمای مسافربری با ظرفیت تا ۲۶۶ مسافر عملیاتی می‌شدند؛ با قابلیت استفاده پزشکی هوایی و حمل بار زیرکف در محفظه‌های اصلی، دو فروند.
• تریستار C2A: یک فروند تریستار ۵۰۰ سابق پان‌ام که به‌عنوان هواپیمای مسافربری با آویونیک متفاوت نسبت به دو فروند C2 عملیاتی می‌شد.

کاربران

بریتانیا:

• پایگاه بریز نورتون، آکسفوردشر، انگلستان، اسکادران شماره ۲۱۶ (۱۹۸۴–۲۰۱۴)
• پایگاه مونت پلیزنت، ایست فالکلند، جزایر فالکلند، پرواز شماره ۱۳۱۲ (۲۰۱۳–۲۰۱۴)

پیوند به بیرون و منابع

en WikiPedia