یاکوولف یاک-15 دومین جت جنگنده شوروی

دومین جت جنگنده عملیاتی اتحاد جماهیر شوروی که نه تنها با معماری پیچیده، بلکه با ساده ترین ایده ممکن متولد شد. یاک-15 فدر (Yak-15 Feather) بر خلاف رقیب دو موتوره خود یعنی میگ-9، یک جنگنده تک موتوره بود که با بهره گیری از بدنه یک جنگنده افسانه ای ملخی و یک موتور غنیمتی آلمانیی، پلی شد از دنیای پیستون به عصر جت.

از موتور آلمانی تا بدنه یاک-3

در میانه سال ۱۹۴۵، اتحاد جماهیر شوروی به غنائم ارزشمندی از جمله موتور های توربو جت Junkers Jumo 004 دست یافت؛ همان موتوری که جنگنده آلمانی Messerschmitt Me 262 را به اولین جنگنده جت عملیاتی جهان تبدیل کرده بود. در حالی که رقیب سنتی، یعنی دفتر طراحی میکویان-گورویچ، مشغول طراحی یک جنگنده کاملا جدید و دوموتوره بود، الکساندر یاکلوف طراح با سابقه شوروی راه دیگری را انتخاب کرد: حفظ بندنه جنگنده ملخی موفق یاک-3 و نصب موتور جت در آن.

هدف یاکلوف مشخص بود: ساخت یک جنگنده ساده، سبک و قابل اعتماد که خلبانان جنگنده های ملخی بتوانند بدون نیاز به دوره های آموزشی پیچیده، با آن پرواز کنند. این رویکرد محافظه کارانه اما هوشمندانه، منجر به متولد شدن سبک ترین جت جنگنده عملیاتی تاریخ شد.

پرواز آغازین و رقابت افسانه ای با میگ-9

صبح روز ۲۴ آوریل ۱۹۴۶، در آسمان نزدیکی مسکو، رقابتی تاریخی رقم خورد. دو جت جنگنده شوروی آماده اولین پرواز خود بودند: میگ-9 و یاک-15. بر اساس منابع تاریخی، نمایندگان دودفتر طراحی برای تعیین اولویت پرواز، سکه پرتاب کردند ویاکلوف این قرعه را باخت.

بنابرین، میگ-9 چند ساعت زودتر به آسمان رفت و نام نخستین جت شوروی را از آن خود کرد، اما یاک-15 نیز در همان روز با موفقیت به پرواز آمد. اگرچه میگ-9 برنده این رقابت نمادین بود، اما یاک-15 مسیر متفاوتی را در پیش گرفت.

معماری بدنه

طراح یاک-15 در نوع خود منحصر به فرد بود و اغلب با عنوان پیکربندی Pod-and-Boom (غلاف و بازو) شناخته می شود.

برخلاف طراحی های مدرن، طراحان یاکلوف تصمیم گرفتند تا حد امکان از جنگنده ملخی یاک-3 استفاده کنند. تغییرات به صورت زیر اعمال شد:

• حذف موتور پیستونی: موتور ملخی VK-107A از دماغه خارج شد.
• نصب موتور جت: یک موتور توربوجت RD-10 (کپی شوروی از یومو ۰۰۴) در قسمت زیرین و جلوی بدنه نصب گردید به طوری که خروجی داغ آن درست در زیر کابین خلبان قرار داشت.
• محافظ حرارتی: برای جلوگیری از ذوب شدن بدنه آلومنیومی توسط گاز های داغ، یک سپر جرارتی فولادی ضخیم در زیر بدنه نصب شد.
• ارابه فرود دماغه ای (Tailwheel): یاک-15 بر خلاف جت های مدرن، از ارابه فرود دماغه ای استفاده می کرد (چرخ دم در انتها). این ویژگی زمین گیری و برخاستن را برای خلبانان عادت کرده به هواپیما های ملخی شبیه تر می کرد، اما دید خلبان هنگام تاکسی بسیار محدود می نمود.

مشخصات فنی یاک-15 مدل Feather

طراحی بر اساس بدنه یاک-3، اگرچه ساده بود، اما محدودیت های ذاتی از نظر آیرودینامیک و برد را نیز به همراه داشت. در جدول زیر مشخصات دقیق این جنگنده گردآوری شده است :

مشخصه	مقدار
خدمه	۱ نفر
طول هواپیما	۸.۷۰ متر
طول بال	۹.۲۰ متر
ارتفاع	۲.۲۷ متر
مساحت بال	۱۴.۹ متر مربع
وزن خالی	۱,۸۵۲ کیلوگرم
حداکثر وزن برخاست	۲,۷۴۲ کیلوگرم
نوع موتور	۱ × توربوجتRD-10 (کپی از Junkers Jumo 004B)
نیروی پیشرانه	۸.۹ کیلونیوتن
حداکثر سرعت	۷۸۶ کیلومتر بر ساعت
برد عملیاتی	۵۱۰ کیلومتر
سقف پرواز	۱۳,۳۵۰ متر
تسلیحات	۲ × توپ ۲۳ میلی‌متری NS-23 (۶۰ گلوله برای هر قبضه)
نخستین پرواز	۲۴ آوریل ۱۹۴۶
تعداد ساخته شده	۲۸۰ فروند

سادگی یاک-15

در حالی که میگ-9 با مشکل جدی خاموشی موتور هنگام شلیک توپ دست و پنجه نرم می کرد، یاک-15 از چنین مشکلی موصون بود، زیرا ورودی هوای موتور در دماغه قرار داشت و گاز توپ ها به سمت آن نمی رفت.

بزرگترین نقطه قوت یاک-15، سادگی در خلبانی بود. خلبانان با تجربه جنگ جهانی دوم که با یاک-3 پرواز کرده بودند، هنگام سوار شدن یاک-15 احساس غریبگی نمی کردند. فرمان پذیری و رفتار آن بسیار شبیه یک جنگنده ملخی بود. این ویژگی طلایی باعث شد تا علیرغم عملکرد ررزمی ضعیف تر ه میگ-9، نقش بی بدیلی در تاریخ هوانوردی شوروی ایفا کند

آموزش وگذار: یاک-15 به عنوان جنگنده انتقالی (Conversion Trainer) برای آموزش خلبانان پرواز با جت ها استفاده می شد.

آکروجت: این جنگنده به دلیل مانور پذیری بالا ، در تیم های آکرو جت نیروی هوایی شوروی به کار گرفته شد. در نمایش هوایی توشینو در سال ۱۹۴۷، پنج فروند یاک-15 برای اولین بار در جهان پرواز گروهی با جت را به نمایش گذاشتند.

جدول مقایسه با جت های هم دوره

در جدول زیر، یاک-15 با سایر جت های نسل اول مقایسه شده است. همانطور که مشخص است، یاک-15 از نظر سرعت و تسلیحات در رده های پایین تر قرار دارد، اما از نظر وزن سبک ترین است.

وزن خالی	حداکثر سرعت	نخستین پرواز	کشور	تسلیحات	جت جنگنده
۱,۸۵۲ kg	۷۸۶ km/h	۱۹۴۶	شوروی	2×23mm	Yak-15 (Feather)
۳,۵۴۰ kg	۹۱۰ km/h	۱۹۴۶	شوروی	37mm×1 23mm×2	MiG-9 (Fargo)
۳,۷۹۵ kg	۹۰۰ km/h	۱۹۴۲	آلمان	4×30mm	Messerschmitt Me 262
۳,۸۱۹ kg	۹۶۵ km/h	۱۹۴۴	آمریکا	6×12.7mm	Lockheed P-80
۳,۳۰۴ kg	۸۸۲ km/h	۱۹۴۳	بریتانیا	4×20mm	de Havilland Vampire

مدل ها و گونه های تولید شده

یاک-15 در چند مدل اصلی تولید و توسعه یافت:

• Yak-Jumo (نمونه اولیه): نمونه های اولیه با استفاده از موتور های غنیمتی آلمانی Jumo 004 ساخته شدند.
• Yak-15 (مدل تولید اولیه): مدل استاندارد خط تولید با موتور شوروی RD-10 فاقد صندلی پرتاب شونده و با ارابه فرود دماغه ای؛ ۲۸۰ فروند از این مدل ساخته شد.
• Yak-15U (اولین نمونه یاک-17): این نمونه بهبود یافته با ارابه فرود سه چرخ (Tricycle) بود که مشکل دید محدود هنگام تاکسی را حل کرد. این مدل در واقع پیش نمونه مستقیم جنگنده بعدی، یعنی یاک-17 محسوب می شود.
• Yak-21 (نمونه آموزشی دو نفره): یک مدل آموزشی با دو صندلی که بر اساس یاک-15 ساخته شد، اما تنها یک فروند از آن تولید گردید و با موفقیت یاک 17UTI منسوخ شد.

علت های بازنشتگی و جایگاه در تاریخ

یاک-15 عمر بسیار کوتاهی در خط مقدم داشت و تا سال ۱۹۵۰ به تدریج از خدمت فعال در نیروی هوایی شوروی خارج شد. دلایل اصلی بازنشتگی :

1. ظهور نسل جدید: ورود جنگنده های بال عقب گرد مانند MiG-15 و Yak-23 که عملکردی بهتر در ارتفاع و سرعت داشتند.
2. برد عملیاتی محدود: برد ۵۱۰ کیلومتری برای یک جنگنده رهگیر کافی نبود.
3. تسلیحات ضعیف: توپ های ۲۳ میلی متری قدرت تخریب کافی در برابر بمب افکن های راهبردی را نداشتند.

اما با وجود این نقایص، اهمیت تاریخی بسیاری دارد:

• یکی از نخستین جت های شوروی: همراه با میگ-9، راه را برای نسل های بعد جنگنده های جت هموار کرد.
• کوتاه ترین مسیر آموزشی: ساده ترین وسیله برای گذر خلبانان از موتور های پیستونی به جت.
• هموار کردن برای نسل های بعدی یاک: تجربه ساخت یاک-15 راه را برای طراجی جت های موفق تریاک-17 و یاک 23 هموار کرد.

اگرچه یاک-15 هرگز در جنگ های بزرگ شرکت نکرد و در سایه رقیب همنسل خود، یعنی میگ-9 قرار گرفت، اما به عنوان جت جت آموزشی نیروی هوایی شوروی نقش خوبی را ایفا کرد.

پیوند به بیرون و منابع

en WikiPedia